Prywatny dom opieki czy DPS dla ubezwłasnowolnionej mamy?

Co zrobić, gdy mama ma miejsce w DPS, ale lepiej czuje się w prywatnym domu opieki?

Samo przyznanie miejsca w domu pomocy społecznej nie powoduje obowiązku natychmiastowego przeniesienia mamy z prywatnego ośrodka. W praktyce najważniejsze jest ustalenie, co w konkretnej sytuacji leży w jej interesie: stan zdrowia, bezpieczeństwo, ciągłość leczenia, więzi z personelem, możliwość odwiedzin i realna jakość opieki.

Jeżeli mama jest ubezwłasnowolniona częściowo, to zakres decyzji nie wynika automatycznie z samego faktu ubezwłasnowolnienia, ale z treści postanowienia sądu opiekuńczego i zaświadczenia dla kuratora. Zgodnie z art. 16 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo, jeżeli potrzebna jest jej pomoc do prowadzenia spraw. Z kolei art. 181 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowi, że kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo jest powołany do jej reprezentowania i do zarządu jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowił.

To oznacza, że w pierwszej kolejności trzeba zdobyć i sprawdzić:

• postanowienie o ubezwłasnowolnieniu częściowym,
• postanowienie o ustanowieniu kuratora,
• zaświadczenie sądu określające zakres kurateli.

Jeżeli z tych dokumentów wynika prawo kuratora do reprezentowania mamy i zarządu jej majątkiem, to właśnie kurator powinien formalnie prowadzić sprawy związane z miejscem pobytu i finansowaniem opieki. Jeżeli zakres kurateli jest węższy, może być potrzebny dodatkowy wniosek do sądu opiekuńczego.

Kurator a decyzje dotyczące pobytu i majątku

Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym nie zawsze kurator może samodzielnie podejmować wszystkie decyzje. Zakres kurateli wyznacza sąd opiekuńczy. Wynika to z art. 181 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz z art. 604 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd opiekuńczy wydaje kuratorowi zaświadczenie określające jego uprawnienia.

Jeżeli kurator jest osobą obcą, a rodzina uważa, że nie działa on dostatecznie aktywnie albo nie uwzględnia dobra mamy, można rozważyć:

• złożenie do sądu opiekuńczego pisma z informacją o aktualnej sytuacji mamy i wnioskiem o wydanie wskazówek kuratorowi,
• wniosek o zmianę zakresu kurateli,
• w uzasadnionych przypadkach wniosek o zmianę kuratora.

Podstawą ingerencji sądu jest nadzór nad wykonywaniem kurateli wynikający z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o opiece i kurateli, stosowanych odpowiednio do kuratora osoby ubezwłasnowolnionej częściowo.

Jeżeli natomiast mama byłaby ubezwłasnowolniona całkowicie, sytuacja wygląda inaczej. Wtedy zgodnie z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego ustanawia się dla niej opiekę, a opiekun działa według zasad przewidzianych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym dla opieki nad osobą pełnoletnią.

Czy można zostawić mamę w prywatnym domu opieki zamiast przenosić ją do DPS?

Tak, co do zasady jest to możliwe, jeżeli pobyt w prywatnym ośrodku rzeczywiście lepiej służy mamie i da się go legalnie finansować. Przepisy o pomocy społecznej nie nakazują rodzinie wyboru DPS zamiast prywatnej placówki w każdej sytuacji. Kluczowe znaczenie ma to, czy potrzeby opiekuńcze są zapewnione i czy decyzje w imieniu mamy podejmuje osoba do tego uprawniona.

Warto jednak odróżnić prywatny dom opieki od DPS:

Jeżeli miejsce w DPS zostało tylko przyznane, ale mama nie została tam jeszcze przewieziona i przyjęta, zwykle łatwiej jest zrezygnować z tego miejsca albo odłożyć przeprowadzkę. Warto wtedy skontaktować się z organem prowadzącym sprawę, najczęściej ośrodkiem pomocy społecznej albo PCPR, i poinformować, że rodzina oraz kurator podtrzymują pobyt w prywatnej placówce.

Jak sfinansować prywatny dom opieki?

W pierwszej kolejności opiekę finansuje się z dochodów i majątku samej mamy. Taka zasada jest zgodna z konstrukcją opieki i kurateli oraz z przepisami o pomocy społecznej dotyczącymi odpłatności za pobyt. Jeżeli mama ma emeryturę, rentę, oszczędności albo mieszkanie, te środki mogą służyć pokryciu kosztów opieki, o ile odbywa się to zgodnie z prawem i pod nadzorem sądu opiekuńczego.

Jeśli chodzi o DPS, art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej przewiduje, że obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

• mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich – przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
• małżonek, zstępni przed wstępnymi,
• gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

Wysokość opłaty mieszkańca DPS określa art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej – mieszkaniec domu ponosi opłatę nie więcej niż 70% swojego dochodu. Te zasady odnoszą się jednak do DPS, a nie do prywatnego domu opieki. W placówce prywatnej nie działa limit 70% dochodu, bo tam obowiązuje umowa z podmiotem prywatnym.

To dlatego w praktyce przy prywatnym ośrodku często trzeba sięgnąć również do majątku mamy, np. oszczędności albo środków ze sprzedaży mieszkania.

Czy można sprzedać mieszkanie mamy, aby opłacić jej pobyt?

Tak, ale co do zasady nie można zrobić tego samodzielnie bez wcześniejszej zgody sądu opiekuńczego. Sprzedaż nieruchomości osoby pozostającej pod opieką lub kuratelą jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd.

W przypadku opiekuna podstawę stanowi art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku pozostającego pod opieką. W sprawach majątkowych dodatkowo znaczenie ma art. 161 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który zakazuje opiekunowi dokonywania czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu bez zezwolenia sądu opiekuńczego.

Przy kuratorze osoby ubezwłasnowolnionej częściowo sytuacja zależy od zakresu umocowania. Jeżeli sąd upoważnił kuratora do zarządu majątkiem, to przy sprzedaży mieszkania również należy uzyskać uprzednie zezwolenie sądu opiekuńczego, ponieważ jest to czynność o szczególnej wadze dla majątku podopiecznej. W praktyce sądy wymagają wtedy wykazania, że sprzedaż jest obiektywnie potrzebna i służy dobru osoby ubezwłasnowolnionej.

Jak złożyć wniosek do sądu o zgodę na sprzedaż mieszkania?

Wniosek powinien złożyć kurator albo opiekun, jeżeli to on jest umocowany do reprezentacji mamy. Jeżeli rodzina nie pełni tej funkcji, warto współpracować z kuratorem i przygotować dla niego komplet materiałów.

We wniosku trzeba zwykle wskazać:

• dane mamy oraz sygnaturę sprawy opiekuńczej lub kurateli,
• dokładny opis nieruchomości,
• proponowany sposób sprzedaży i orientacyjną cenę, najlepiej popartą wyceną lub analizą rynku,
• cel sprzedaży, czyli finansowanie dalszej opieki,
• wyjaśnienie, dlaczego pozostanie w prywatnym domu opieki leży w interesie mamy,
• plan wykorzystania pieniędzy po sprzedaży.

Do wniosku warto dołączyć:

• dokumentację medyczną,
• opis warunków w obecnym domu opieki,
• zestawienie kosztów pobytu w skali miesiąca i roku,
• dokumenty dotyczące mieszkania,
• wstępną wycenę nieruchomości,
• informacje o dochodach mamy i innych źródłach finansowania.

Sąd będzie oceniał przede wszystkim, czy sprzedaż nie pogorszy sytuacji mamy i czy uzyskane środki rzeczywiście zostaną przeznaczone na jej potrzeby. W sprawie może mieć znaczenie także to, czy mieszkanie stoi puste, generuje koszty i nie służy już zaspokajaniu jej potrzeb mieszkaniowych.

Na co zwróci uwagę sąd opiekuńczy?

W praktyce sąd opiekuńczy najczęściej bada cztery kwestie:

1. Czy sprzedaż jest konieczna lub wyraźnie korzystna – np. gdy dochody mamy nie wystarczają na pobyt i nie ma realnej alternatywy.
2. Czy cena sprzedaży jest rynkowa – sąd może oczekiwać wyceny albo projektu umowy.
3. Czy pieniądze będą zabezpieczone – np. na rachunku bankowym i przeznaczane wyłącznie na potrzeby mamy.
4. Czy prywatny ośrodek rzeczywiście lepiej służy mamie niż DPS – tutaj pomagają dokumenty medyczne i opinie specjalistów.

W tego typu sprawach argument „rodzina woli prywatny ośrodek” zwykle nie wystarcza. Najsilniejszy jest argument oparty na dobru podopiecznej, poparty dokumentami i konkretnym planem finansowania.

Czy rodzina może sama sprzedać mieszkanie mamy?

Nie, jeżeli nie ma do tego odpowiedniego umocowania. Samo pokrewieństwo nie daje prawa do rozporządzania mieszkaniem osoby ubezwłasnowolnionej. Nie wystarczy też zgoda członków rodziny. Jeżeli właścicielką mieszkania jest mama, czynność musi przeprowadzić osoba uprawniona do jej reprezentacji, a przy sprzedaży nieruchomości potrzebne jest uprzednie zezwolenie sądu opiekuńczego.

Sprzedaż bez wymaganej zgody sądu może prowadzić do bardzo poważnych skutków prawnych, w tym podważenia czynności i odpowiedzialności osoby, która działała bez umocowania albo z naruszeniem obowiązków opiekuńczych.

Co zrobić krok po kroku?

1. Ustalić dokładny rodzaj ubezwłasnowolnienia i uzyskać postanowienie o kurateli lub opiece.
2. Sprawdzić, jaki jest zakres uprawnień kuratora w zaświadczeniu sądu.
3. Zebrać dokumenty medyczne pokazujące, że zmiana miejsca pobytu może być dla mamy niekorzystna.
4. Uzyskać od prywatnego domu opieki potwierdzenie kosztów i warunków pobytu.
5. Przeanalizować dochody mamy i jej majątek.
6. Jeżeli potrzebna jest sprzedaż mieszkania – przygotować wniosek do sądu opiekuńczego o zgodę na sprzedaż.
7. Po uzyskaniu zgody sprzedać nieruchomość i rozliczać środki zgodnie z celem wskazanym we wniosku.

FAQ

Czy przyznanie miejsca w DPS zmusza rodzinę do rezygnacji z prywatnego domu opieki?

Nie. Samo przyznanie miejsca nie oznacza automatycznego obowiązku przeniesienia. Trzeba ocenić, co leży w dobru podopiecznej i kto jest uprawniony do podjęcia decyzji w jej imieniu.

Czy kurator zawsze może sam decydować o pobycie i pieniądzach mamy?

Nie. Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym decyduje zakres kurateli określony przez sąd opiekuńczy. Trzeba sprawdzić postanowienie sądu i zaświadczenie wydane kuratorowi.

Czy sprzedaż mieszkania osoby ubezwłasnowolnionej wymaga zgody sądu?

Tak, co do zasady tak. Sprzedaż nieruchomości jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd i wymaga uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego.

Czy pobyt w prywatnym domu opieki można opłacać z emerytury mamy?

Tak, jeżeli to dochód mamy. Jeżeli jednak środki nie wystarczają, można rozważyć wykorzystanie oszczędności albo sprzedaż majątku, ale przy większych czynnościach potrzebna jest zgoda sądu.

Czy rodzina może domagać się zmiany kuratora?

Tak, w uzasadnionych przypadkach można złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o zmianę kuratora, jeżeli obecny nie działa właściwie albo nie zapewnia należytej ochrony interesów podopiecznej.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 13 i art. 16.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 181, art. 156 i art. 161.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 604.

4. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 54–64, w tym art. 61 dotyczący odpłatności za DPS.

5. Postanowienie Sądu Najwyższego z 29 grudnia 1983 r., sygn. I CR 377/83.