Darowizna dla syna a brak zgłoszenia do urzędu skarbowego

Jak ocenić sytuację syna mieszkającego za granicą

W opisanym stanie faktycznym najważniejsze są dwie kwestie: po pierwsze, czy nabycie darowizny podlega w ogóle polskiemu podatkowi od spadków i darowizn, a po drugie, czy można skorzystać ze zwolnienia dla najbliższej rodziny.

Zgodnie z art. 2 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, nabycie własności rzeczy znajdujących się za granicą lub praw majątkowych wykonywanych za granicą podlega podatkowi w Polsce, jeżeli w chwili otwarcia spadku albo zawarcia umowy darowizny nabywca był obywatelem polskim lub miał miejsce stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z kolei zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 2 tej ustawy podatkowi podlega nabycie przez osoby fizyczne tytułem darowizny własności rzeczy lub praw majątkowych.

Przy darowiźnie pieniędzy dla syna mieszkającego w Wielkiej Brytanii znaczenie ma więc to, czy w dacie darowizny był on obywatelem polskim albo miał miejsce stałego pobytu w Polsce. Jeżeli był obywatelem polskim, to samo przebywanie za granicą nie wyłącza automatycznie polskich przepisów o podatku od spadków i darowizn. W praktyce taki stan faktyczny zwykle wymaga ostrożnego podejścia i przyjęcia, że polskie obowiązki podatkowe mogą wystąpić.

To odrębna kwestia od rezydencji podatkowej w podatku dochodowym. Przepisy art. 3 ust. 1a ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych dotyczą podatku dochodowego, a nie podatku od spadków i darowizn. Dlatego sama analiza miejsca zamieszkania dla PIT nie rozstrzyga jeszcze obowiązków przy darowiźnie.

Kiedy darowizna od rodzica dla dziecka jest zwolniona z podatku

Rodzic i dziecko należą do tzw. grupy zerowej. Zwolnienie wynika z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Zgodnie z tym przepisem zwalnia się od podatku nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez zstępnych od wstępnych, jeżeli:

1. zgłoszą nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, oraz
2. w przypadku gdy przedmiotem darowizny są środki pieniężne, a wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby w okresie 5 lat poprzedzających rok ostatniego nabycia, doliczona do wartości ostatnio nabytych rzeczy i praw majątkowych, przekracza kwotę wolną, udokumentują ich otrzymanie dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, jego rachunek bankowy lub rachunek w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej albo przekazem pocztowym.

W praktyce oznacza to, że przy darowiźnie pieniężnej od ojca dla syna trzeba pilnować jednocześnie terminu i sposobu przekazania pieniędzy. Sam tytuł przelewu „darowizna” jest pomocny dowodowo, ale nie zastępuje zgłoszenia.

Kwota wolna dla nabywców z I grupy podatkowej wynika z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Ponieważ kwoty wolne były w ostatnich latach zmieniane, przy ocenie starszej darowizny trzeba stosować limit obowiązujący w dacie powstania obowiązku podatkowego. Dla darowizn dokonanych w 2020 r. obowiązywała inna kwota niż obecnie, dlatego przy analizie zaległej sprawy należy odnosić się do stanu prawnego z daty darowizny.

Co zrobić, jeżeli SD-Z2 nie zostało złożone w terminie

To najważniejszy problem praktyczny. Termin 6 miesięcy z art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn ma charakter materialnoprawny. Oznacza to, że jego przekroczenie co do zasady powoduje utratę prawa do zwolnienia, a terminu nie przywraca się jak terminu procesowego.

Potwierdza to utrwalona linia orzecznicza, m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 kwietnia 2013 r., sygn. II FSK 1628/11, oraz wcześniejsze orzecznictwo wojewódzkich sądów administracyjnych. Sądy konsekwentnie przyjmują, że niedotrzymanie terminu z art. 4a ustawy co do zasady wyłącza zwolnienie.

W takiej sytuacji nie należy zakładać, że wystarczy „spóźnione SD-Z2”. Zwykle trzeba rozważyć złożenie zeznania podatkowego SD-3, wykazać darowiznę i liczyć się z opodatkowaniem według zasad właściwych dla I grupy podatkowej. Wynika to z art. 17a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, zgodnie z którym podatnicy podatku są obowiązani złożyć, w terminie miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego, zeznanie podatkowe o nabyciu rzeczy lub praw majątkowych według ustalonego wzoru.

Jeżeli termin na SD-3 także minął, złożenie formularza nadal może być potrzebne jako ujawnienie darowizny, ale nie usuwa samo z siebie skutków wcześniejszego uchybienia. Organ podatkowy może następnie ustalić podatek decyzją.

Czy trzeba zapłacić podatek od wcześniejszej darowizny

Najczęściej tak, jeżeli zwolnienie z art. 4a ustawy przepadło. Wtedy stosuje się zasady dla I grupy podatkowej. Stawki podatku wynikają z art. 15 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn i są progresywne. Nie ma jednej stałej stawki „20%” dla każdej niezgłoszonej darowizny od rodzica.

Stawka 20% pojawia się w szczególnej sytuacji określonej w art. 15 ust. 4 tej ustawy. Ma ona zastosowanie, gdy obowiązek podatkowy powołuje się przez podatnika przed organem podatkowym lub organem kontroli celno-skarbowej w toku czynności, postępowania podatkowego, kontroli podatkowej albo kontroli celno-skarbowej, a należny podatek od tego nabycia nie został zapłacony. To sankcyjna stawka, ale nie działa automatycznie w każdej sprawie.

Jeżeli więc podatnik sam ujawni darowiznę wcześniej, ryzyko zastosowania stawki sankcyjnej może być mniejsze niż wtedy, gdy organ sam wykryje darowiznę w toku kontroli. Każdy przypadek zależy jednak od konkretnego przebiegu zdarzeń, dokumentów i momentu ujawnienia sprawy.

Czynny żal – kiedy ma sens, a kiedy nie pomoże

Czynny żal reguluje art. 16 § 1 ustawy z 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy. Zgodnie z tym przepisem nie podlega karze za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe sprawca, który po popełnieniu czynu zabronionego zawiadomił organ powołany do ścigania, ujawniając istotne okoliczności tego czynu, w szczególności osoby współdziałające.

Trzeba jednak pamiętać o dwóch rzeczach:

1. czynny żal dotyczy odpowiedzialności karnoskarbowej, a nie samego podatku,
2. czynny żal nie przywraca zwolnienia z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Innymi słowy: można dzięki niemu ograniczyć ryzyko grzywny za niezłożenie wymaganej deklaracji, ale nadal może pozostać obowiązek zapłaty podatku.

Istotny jest też art. 16 § 5 Kodeksu karnego skarbowego, zgodnie z którym zawiadomienie jest bezskuteczne, jeżeli zostało złożone w czasie, gdy organ ścigania miał już wyraźnie udokumentowaną wiadomość o popełnieniu czynu zabronionego albo po rozpoczęciu przez organ czynności służbowej zmierzającej do ujawnienia tego czynu. Dlatego czynny żal ma sens przede wszystkim zanim urząd sam zainteresuje się sprawą.

W kontekście praktycznym warto też przeczytać materiał o tym, jak działa spóźnione zgłoszenie darowizny i kiedy czynny żal może ograniczyć skutki podatkowe i karnoskarbowe.

Jak bezpiecznie przekazać kolejną darowiznę

Przy kolejnej darowiźnie najlepiej postąpić możliwie formalnie i prosto:

1. wykonać przelew z rachunku ojca bezpośrednio na rachunek syna,
2. w tytule przelewu wskazać, że chodzi o darowiznę,
3. zachować potwierdzenie przelewu,
4. jeżeli suma darowizn od tego samego darczyńcy z 5 lat poprzedzających rok ostatniego nabycia przekracza kwotę wolną właściwą na dzień darowizny – złożyć SD-Z2 w terminie 6 miesięcy.

Jeżeli pozostaje Pan w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej, trzeba dodatkowo uważać na źródło środków. Jeżeli darowizna miałaby pochodzić od obojga małżonków, to dla syna żona ojca nie jest wstępną, więc nie skorzysta ze zwolnienia z art. 4a ust. 1 ustawy w części przypadającej od macochy. W praktyce, aby uniknąć sporu, najbezpieczniej jasno wykazać, że darowizna pochodzi wyłącznie od ojca z jego majątku osobistego albo odpowiednio uregulować udział każdego z darczyńców.

Jeżeli środki pochodzą z majątku wspólnego małżonków, sama konstrukcja darowizny może wymagać ostrożnego opisania, bo urząd może badać, kto faktycznie był darczyńcą. To jest kwestia zależna od stanu faktycznego i wartości środków.

Czy miejsce zamieszkania syna w Wielkiej Brytanii zmienia sposób zgłoszenia

Samo zamieszkiwanie za granicą nie wyklucza zgłoszenia w Polsce. Jeżeli darowizna podlega polskiej ustawie, zgłoszenia dokonuje się do właściwego naczelnika urzędu skarbowego. W praktyce przy osobie niemającej miejsca zamieszkania w Polsce właściwość może wymagać sprawdzenia według aktualnych reguł organizacyjnych Krajowej Administracji Skarbowej i konkretnego stanu faktycznego.

Najważniejsze jest jednak to, że przy darowiźnie pieniężnej liczy się możliwość wykazania przepływu środków. Dlatego przelew na rachunek bankowy syna – polski lub zagraniczny – jest rozwiązaniem zdecydowanie bezpieczniejszym niż gotówka. Gotówka bardzo utrudnia skorzystanie ze zwolnienia z art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy.

Przedawnienie – jak długo urząd może wrócić do sprawy

W przypadku podatku od spadków i darowizn znaczenie ma art. 68 § 1 i § 2 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa. Zgodnie z tym przepisem zobowiązanie podatkowe, które powstaje z doręczeniem decyzji ustalającej, nie powstaje, jeżeli decyzja została doręczona po upływie 3 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym powstał obowiązek podatkowy. Jeżeli jednak podatnik nie złożył deklaracji w terminie albo nie ujawnił wszystkich danych niezbędnych do ustalenia wysokości zobowiązania, termin ten wynosi 5 lat.

To oznacza, że przy niezgłoszonej darowiźnie urząd przez dłuższy czas może jeszcze ustalić podatek. Dokładne obliczenie terminu zawsze wymaga ustalenia daty powstania obowiązku podatkowego, czyli co do zasady dnia spełnienia przyrzeczonego świadczenia, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Co praktycznie zrobić teraz

Przy takim stanie faktycznym najbezpieczniejsza kolejność działań wygląda następująco:

1. ustalić datę pierwszej darowizny, jej wartość w złotych według kursu z dnia powstania obowiązku podatkowego i ówczesne limity ustawowe,
2. sprawdzić, czy syn w dacie darowizny był obywatelem polskim lub miał miejsce stałego pobytu w Polsce,
3. przygotować potwierdzenie przelewu i ewentualne dodatkowe dowody celu transferu,
4. ocenić, czy należy złożyć SD-3 oraz czy równolegle złożyć czynny żal z art. 16 § 1 Kodeksu karnego skarbowego,
5. kolejną darowiznę wykonać już wyłącznie przelewem i zgłosić ją w terminie 6 miesięcy, jeśli przekracza właściwy limit.

Nie rekomendowałbym biernego czekania tylko dlatego, że urząd „może nie zauważyć”. Jeżeli sprawa wyjdzie na jaw dopiero przy kontroli rachunków, wyjaśnianiu pochodzenia pieniędzy albo w innym postępowaniu, sytuacja podatkowa zwykle jest mniej korzystna niż przy samodzielnym uporządkowaniu dokumentów.

FAQ

Czy spóźnione SD-Z2 uratuje zwolnienie z podatku?

Co do zasady nie. Termin 6 miesięcy z art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn ma charakter materialnoprawny, więc jego przekroczenie zwykle oznacza utratę zwolnienia.

Czy czynny żal zwalnia z podatku?

Nie. Czynny żal z art. 16 § 1 Kodeksu karnego skarbowego dotyczy odpowiedzialności karnoskarbowej, a nie samego zobowiązania podatkowego.

Czy darowiznę dla syna trzeba robić na polskie konto?

Nie ma przepisu, który nakazuje polski rachunek. Istotne jest udokumentowanie przekazania środków w sposób wymagany przez art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy, czyli najlepiej przelewem na rachunek syna.

Czy darowizna od macochy dla pasierba też jest zwolniona?

To wymaga odrębnej oceny relacji prawnej i źródła środków. W opisanej sytuacji nie należy automatycznie zakładać, że cała kwota od żony ojca korzysta z tego samego zwolnienia co darowizna od ojca.

Czy brak zakupu domu ma znaczenie dla podatku od darowizny?

Zwykle nie. Dla podatku liczy się samo dokonanie darowizny, a nie to, czy obdarowany wykorzystał pieniądze zgodnie z pierwotnym planem.

Źródła

• art. 1 ust. 1 pkt 2, art. 2, art. 4a ust. 1, art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 9 ust. 1 pkt 1, art. 15 ust. 1 pkt 1, art. 15 ust. 4, art. 17a ust. 1 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn
• art. 68 § 1 i § 2 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa
• art. 16 § 1 i § 5 ustawy z 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy
• art. 3 ust. 1 i ust. 1a ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych
• wyrok NSA z 12 kwietnia 2013 r., II FSK 1628/11