Odprawa dla nauczyciela przy ograniczeniu etatu lub rozwiązaniu stosunku pracy

Od czego zależy prawo do 6-miesięcznej odprawy?

W opisanej sytuacji podstawowe znaczenie ma art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 986). Przepis ten przewiduje rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole albo zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć.

Jeżeli więc dyrektor nie może zapewnić pełnego pensum na dotychczasowych zasadach, może dojść do jednej z kilku sytuacji:

• rozwiązania stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela,
• przeniesienia nauczyciela w stan nieczynny na jego wniosek – art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela,
• ograniczenia zatrudnienia za zgodą nauczyciela – art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela.

Prawo do 6-miesięcznej odprawy nie wynika więc z samego faktu zmniejszenia liczby godzin, lecz z tego, że stosunek pracy zostanie rozwiązany w trybie art. 20 Karty Nauczyciela i że nauczyciel spełnia przesłanki do odprawy przewidzianej dla jego podstawy zatrudnienia.

Kiedy nauczyciel dostaje 6-miesięczną odprawę?

Zgodnie z art. 20 ust. 2 ustawy – Karta Nauczyciela nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie mianowania, z którym rozwiązano stosunek pracy z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1, przysługuje odprawa w wysokości 6-miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego.

To bardzo ważne: chodzi o wynagrodzenie zasadnicze, a nie o wszystkie składniki pensji. Dodatek za wysługę lat, motywacyjny, funkcyjny czy za warunki pracy co do zasady nie powiększają tej odprawy, jeżeli przepis wprost mówi o wynagrodzeniu zasadniczym.

Jeżeli natomiast nauczyciel jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę, zastosowanie ma art. 20 ust. 2 zdanie drugie Karty Nauczyciela. Taki nauczyciel otrzymuje odprawę na zasadach określonych w przepisach o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, czyli obecnie w ustawie z 13 marca 2003 r. (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 61). W praktyce nie jest to wtedy automatycznie 6 miesięcy wynagrodzenia.

Jeżeli chcesz porównać podobne świadczenia, zobacz także materiał o tym, jaka może być wysokość odprawy dla nauczyciela w różnych wariantach rozwiązania stosunku pracy.

Czy odmowa zgody na nowe warunki oznacza automatycznie odprawę?

Nie zawsze. Jeżeli dyrektor proponuje nauczycielowi rozwiązanie polegające na uzupełnieniu godzin innymi zajęciami albo na ograniczeniu zatrudnienia, trzeba najpierw ustalić, jaka jest konkretna podstawa prawna tej propozycji.

W przypadku nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela pozwala – za zgodą nauczyciela – ograniczyć zatrudnienie do wymiaru nie niższego niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć i proporcjonalnie zmniejszyć wynagrodzenie. Jeżeli nauczyciel zgody nie wyrazi, a nie ma możliwości dalszego zatrudnienia w pełnym wymiarze, dyrektor może zastosować art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela.

To oznacza, że odmowa zgody na ograniczenie etatu może otworzyć drogę do rozwiązania stosunku pracy z przyczyn organizacyjnych, ale sama w sobie jeszcze nie daje odprawy. Odprawa pojawia się dopiero wtedy, gdy rzeczywiście dochodzi do rozwiązania stosunku pracy w trybie art. 20.

W praktyce warto też odróżnić ograniczenie zatrudnienia od innych zmian organizacyjnych w szkole. Pomocny może być materiał o tym, czym jest ograniczenie etatu nauczyciela i jakie wywołuje skutki finansowe.

Stan nieczynny – alternatywa dla rozwiązania stosunku pracy

Zgodnie z art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela nauczyciel może, w terminie 30 dni od dnia doręczenia wypowiedzenia z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1, złożyć pisemny wniosek o przeniesienie w stan nieczynny.

Skutek jest taki, że rozwiązanie stosunku pracy nie następuje od razu. Zasady stanu nieczynnego regulują art. 20 ust. 6–8 Karty Nauczyciela. W okresie stanu nieczynnego nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia zasadniczego oraz innych świadczeń pracowniczych, a jeżeli w tym czasie pojawi się możliwość podjęcia pracy w pełnym wymiarze na czas nieokreślony lub na czas, na który zawarto umowę, dyrektor ma obowiązek przywrócić nauczyciela do pracy w pierwszej kolejności.

Po upływie 6 miesięcy stan nieczynny wygasa z mocy prawa, a stosunek pracy wygasa – art. 20 ust. 5c i ust. 6 Karty Nauczyciela. Wybór tego rozwiązania bywa korzystny, gdy istnieje realna szansa, że w nowym roku szkolnym pojawią się godziny pozwalające wrócić do pełnego etatu.

Zobacz również:

• wypowiedzenie nauczyciela podczas zwolnienia lekarskiego
• ochrona przedemerytalna nauczyciela

Przejście na emeryturę a odprawa z art. 20 Karty Nauczyciela

Jeżeli nauczyciel od listopada nabywa uprawnienia emerytalne, trzeba rozważyć jeszcze drugi rodzaj świadczenia, czyli odprawę emerytalną.

Podstawę stanowi art. 87 ust. 1 ustawy – Karta Nauczyciela. Zgodnie z tym przepisem nauczycielowi spełniającemu warunki uprawniające do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na emeryturę, rentę lub świadczenie kompensacyjne, przysługuje jednorazowa odprawa.

Wysokość tej odprawy zależy od stażu pracy i szczegółowych przesłanek ustawowych. Nie jest to jednak to samo świadczenie co odprawa z art. 20 ust. 2 Karty Nauczyciela. W konkretnym stanie faktycznym trzeba ustalić, czy ustanie stosunku pracy następuje z przyczyn organizacyjnych, czy w związku z przejściem na emeryturę, oraz czy możliwe jest dochodzenie jednego świadczenia, czy dwóch. Tego nie da się rozstrzygnąć abstrakcyjnie bez analizy dokumentów kadrowych i trybu rozwiązania stosunku pracy.

W tym zakresie warto porównać także zasady, na jakich bywa należna odprawa emerytalna po ustaniu zatrudnienia.

Co powinien zrobić nauczyciel przed podjęciem decyzji?

Przed wyrażeniem zgody albo odmową warto poprosić szkołę o jednoznaczne wskazanie:

• czy proponowane rozwiązanie ma być ograniczeniem zatrudnienia na podstawie art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela,
• czy chodzi o uzupełnianie pensum innymi zajęciami w ramach organizacji pracy szkoły,
• czy w razie braku zgody dyrektor planuje wypowiedzenie na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela,
• jaka jest Pani lub Pana podstawa zatrudnienia: mianowanie czy umowa o pracę,
• czy i kiedy szkoła zamierza wręczyć wypowiedzenie,
• czy w grę wchodzi stan nieczynny.

Dopiero wtedy można bezpiecznie ocenić, która decyzja będzie korzystniejsza finansowo i zawodowo. W przypadku osób blisko wieku emerytalnego trzeba dodatkowo zbadać, czy działa ochrona przedemerytalna nauczyciela; w praktyce jednak przy nauczycielach zasady ochrony trzeba zawsze analizować z uwzględnieniem przepisów szczególnych Karty Nauczyciela oraz rodzaju szkoły i podstawy zatrudnienia.

Praktyczny wniosek w opisanej sytuacji

Jeżeli jest Pan nauczycielem zatrudnionym na podstawie mianowania i nie wyrazi Pan zgody na ograniczenie zatrudnienia, a szkoła rzeczywiście nie będzie mogła dalej zatrudniać Pana w pełnym wymiarze z przyczyn organizacyjnych, to rozwiązanie stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela co do zasady daje prawo do odprawy z art. 20 ust. 2, czyli w wysokości 6-miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego.

Jeżeli jednak jest Pan zatrudniony na umowie o pracę, 6-miesięczna odprawa nie jest regułą. Wtedy obowiązują inne zasady ustalania wysokości odprawy.

Jeżeli natomiast wybierze Pan stan nieczynny albo zgodzi się Pan na ograniczenie zatrudnienia, sytuacja finansowa będzie wyglądała inaczej i może nie dojść do powstania prawa do odprawy z art. 20 ust. 2 Karty Nauczyciela.

FAQ

Czy każdemu nauczycielowi przysługuje 6-miesięczna odprawa?

Nie. Z art. 20 ust. 2 Karty Nauczyciela wynika ona co do zasady dla nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania. Przy umowie o pracę obowiązują inne zasady ustalania odprawy.

Czy zgoda na ograniczenie etatu wyłącza odprawę?

Najczęściej tak, ponieważ przy ograniczeniu zatrudnienia na podstawie art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela nie dochodzi do rozwiązania stosunku pracy, a odprawa z art. 20 jest związana właśnie z rozwiązaniem stosunku pracy.

W jakim terminie składa się wniosek o stan nieczynny?

Co do zasady w ciągu 30 dni od doręczenia wypowiedzenia z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela – art. 20 ust. 5c tej ustawy.

Czy nauczyciel może dostać odprawę emerytalną zamiast odprawy z art. 20?

To zależy od przyczyny i trybu ustania stosunku pracy. Odprawa emerytalna z art. 87 Karty Nauczyciela jest innym świadczeniem niż odprawa z art. 20 i każdorazowo trzeba ustalić, z jakiego tytułu wygasa lub rozwiązuje się stosunek pracy.

Czy ochrona przedemerytalna zawsze blokuje zwolnienie nauczyciela?

Nie. W sprawach nauczycieli stosuje się przepisy szczególne Karty Nauczyciela, dlatego skuteczność ochrony zależy od rodzaju szkoły, podstawy zatrudnienia i przyczyny rozwiązania stosunku pracy.

Źródła

• art. 20 ust. 1 pkt 2, ust. 2, ust. 5c–8 oraz art. 22 ust. 2, art. 87 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 986),
• ustawa z 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 61).