Zatrudnienie w ciąży a ZUS i L4 – prawa pracownicy

Czy po zatrudnieniu w ciąży można iść na zwolnienie lekarskie?

Tak, ale trzeba odróżnić dwie kwestie: prawo do samego zwolnienia lekarskiego oraz prawo do wynagrodzenia chorobowego albo zasiłku chorobowego. Lekarz może wystawić zaświadczenie o niezdolności do pracy, jeżeli stan zdrowia to uzasadnia. Natomiast wypłata świadczeń zależy od spełnienia warunków z ustawy zasiłkowej.

W przypadku pracownicy zatrudnionej na umowę o pracę ubezpieczenie chorobowe jest obowiązkowe na podstawie art. 11 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Prawo do zasiłku chorobowego powstaje co do zasady po upływie 30 dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego – tak stanowi art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

To oznacza, że nie ma przepisu nakazującego ciężarnej pracować aż do porodu tylko dlatego, że umowa została zawarta w ciąży. Nieprawdziwe jest też twierdzenie, że przez 8 miesięcy nie wolno korzystać z L4.

Co daje wcześniejsza umowa-zlecenie?

Sama wcześniejsza umowa-zlecenie nie zawsze skraca okres wyczekiwania. Ma to znaczenie tylko wtedy, gdy zleceniobiorczyni podlegała ubezpieczeniu chorobowemu i między okresami ubezpieczenia nie było przerwy przekraczającej 30 dni albo przerwa mieściła się w wyjątkach ustawowych. Zasady wliczania poprzednich okresów wynikają z art. 4 ust. 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

Jeżeli przy umowie-zleceniu nie było dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego albo składka chorobowa nie była opłacana, to wcześniejsze zlecenie zwykle nie daje prawa do natychmiastowego zasiłku po przejściu na umowę o pracę.

W praktyce trzeba więc sprawdzić dokumenty ZUS i zgłoszenie do ubezpieczeń. Jeżeli zleceniobiorczyni była zgłoszona do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, sytuacja może być korzystniejsza niż przy całkowitym braku wcześniejszego ubezpieczenia.

Czy ZUS może podważyć umowę o pracę zawartą w ciąży?

Tak, ZUS może badać, czy umowa o pracę była rzeczywista. Nie wynika to jednak z samej ciąży, lecz z prawa ZUS do weryfikacji tytułu do ubezpieczeń społecznych. Podstawą jest art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, który pozwala ZUS wydawać decyzje m.in. w sprawach podlegania ubezpieczeniom społecznym i ustalania uprawnień do świadczeń.

Jeżeli umowa została zawarta tylko „na papierze”, bez zamiaru świadczenia pracy, może zostać uznana za pozorną na podstawie art. 83 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny w zw. z art. 300 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Z kolei o istnieniu stosunku pracy decyduje rzeczywiste wykonywanie pracy w warunkach określonych w art. 22 § 1 Kodeksu pracy: za wynagrodzeniem, pod kierownictwem pracodawcy, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym.

Sama okoliczność, że kobieta była w ciąży w chwili podpisywania umowy, nie przesądza o pozorności. Znaczenie ma konkretny stan faktyczny: czy praca była potrzebna, czy była rzeczywiście wykonywana, czy wypłacano wynagrodzenie, czy istniało podporządkowanie pracownicze i typowa dokumentacja zatrudnienia.

Jakie dowody pomagają, gdy ZUS kontroluje zatrudnienie?

Najlepiej zgromadzić wszystko, co pokazuje, że praca była realna, a nie pozorna. W szczególności przydatne są:

• pisemna umowa o pracę i zakres obowiązków,
• badania wstępne i szkolenie BHP, jeżeli były wymagane,
• grafiki, ewidencja czasu pracy, listy obecności,
• maile służbowe, wiadomości od przełożonych, raporty, zestawienia,
• logowania do systemów, potwierdzenia wykonanych zadań,
• potwierdzenia wypłaty wynagrodzenia,
• zeznania współpracowników lub klientów,
• dokumenty pokazujące, że pracodawca rzeczywiście potrzebował pracownika na danym stanowisku.

Jeżeli wcześniej współpraca odbywała się na zleceniu, warto również zachować dokumenty pokazujące ciągłość obowiązków i rzeczywistą potrzebę dalszego zatrudnienia już na etacie.

Czy pracodawca może zaproponować urlop bezpłatny do porodu?

Urlop bezpłatny nie może zostać narzucony jednostronnie przez pracodawcę. Zgodnie z art. 174 § 1 Kodeksu pracy urlopu bezpłatnego udziela się na pisemny wniosek pracownika. Oznacza to, że bez Pani zgody i bez Pani wniosku pracodawca nie może skutecznie wysłać Pani na taki urlop.

W dodatku urlop bezpłatny zwykle nie jest korzystny, bo w jego okresie stosunek pracy trwa, ale co do zasady nie ma wynagrodzenia, a okres ten ma także wpływ na uprawnienia pracownicze. Jeżeli stan zdrowia nie pozwala pracować, naturalnym rozwiązaniem jest zwolnienie lekarskie, a nie „przeczekiwanie” ciąży na urlopie bezpłatnym.

Trzeba też pamiętać, że pracownica w ciąży korzysta ze szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy na podstawie art. 177 § 1 Kodeksu pracy. Pracodawca co do zasady nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie ciąży, chyba że zachodzą wyjątkowe sytuacje wskazane w ustawie, np. rozwiązanie bez wypowiedzenia z winy pracownicy i zgoda zakładowej organizacji związkowej, jeżeli pracownica jest przez nią reprezentowana.

Wynagrodzenie chorobowe i zasiłek – kto płaci?

Po spełnieniu warunków do świadczeń za czas choroby w ciąży pracownica otrzymuje najpierw wynagrodzenie chorobowe od pracodawcy na zasadach z art. 92 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy, a następnie zasiłek chorobowy na podstawie ustawy zasiłkowej. W ciąży wynagrodzenie chorobowe i zasiłek chorobowy wynoszą co do zasady 100% podstawy wymiaru – zgodnie z art. 92 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy oraz art. 11 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

To jednak nie znosi obowiązku wykazania, że zatrudnienie było autentyczne. Jeżeli ZUS wyda decyzję stwierdzającą, że nie było tytułu do ubezpieczenia, wstrzyma wypłatę świadczeń albo zażąda zwrotu nienależnie wypłaconych świadczeń na zasadach wynikających z art. 84 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – ale tylko wtedy, gdy rzeczywiście zaistnieją przesłanki ustawowe.

Co zrobić, jeśli ZUS wyda niekorzystną decyzję?

Od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do sądu. Zgodnie z art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych od decyzji Zakładu przysługuje odwołanie do właściwego sądu w trybie i na zasadach określonych w ustawie z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Odwołanie wnosi się na piśmie do organu rentowego, który wydał decyzję, w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji – co wynika z art. 477(9) § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

W takim postępowaniu sąd ocenia rzeczywisty przebieg zatrudnienia. Dlatego tak ważne są dowody wykonywania pracy. W praktyce niejedna sprawa kończy się korzystnie dla pracownicy, jeżeli potrafi wykazać, że praca nie była fikcyjna.

Podsumowanie praktyczne

W opisanej sytuacji nie trzeba godzić się na twierdzenie, że do porodu nie wolno iść na L4. Jeżeli po zawarciu realnej umowy o pracę stan zdrowia uzasadnia zwolnienie lekarskie, może Pani z niego skorzystać. Trzeba jednak sprawdzić, czy został spełniony okres wyczekiwania do zasiłku oraz przygotować dowody faktycznego wykonywania pracy.

Nie warto też podpisywać urlopu bezpłatnego tylko dlatego, że pracodawca obawia się kontroli ZUS. Taki urlop wymaga Pani wniosku i zwykle jest rozwiązaniem niekorzystnym.

Jeżeli problem dotyczy także końca umowy albo wcześniejszych form zatrudnienia, pomocne mogą być materiały o ciąży na umowie.

FAQ

Czy ciąża sama w sobie powoduje, że umowa o pracę jest podejrzana dla ZUS?

Nie. ZUS może kontrolować zatrudnienie, ale sama ciąża ani szybkie przejście na L4 nie dowodzą pozorności umowy. Decyduje to, czy praca była rzeczywiście wykonywana w warunkach z art. 22 § 1 Kodeksu pracy.

Czy pracodawca może kazać ciężarnej iść na urlop bezpłatny?

Nie. Urlop bezpłatny wymaga pisemnego wniosku pracownicy zgodnie z art. 174 § 1 Kodeksu pracy. Bez takiego wniosku pracodawca nie może go narzucić.

Po ilu dniach pracy na etacie przysługuje zasiłek chorobowy?

Co do zasady po 30 dniach nieprzerwanego obowiązkowego ubezpieczenia chorobowego – art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy zasiłkowej. W niektórych sytuacjach można doliczyć wcześniejsze okresy ubezpieczenia na podstawie art. 4 ust. 2 tej ustawy.

Czy w ciąży chorobowe jest płatne 100%?

Tak, co do zasady wynagrodzenie chorobowe i zasiłek chorobowy w okresie ciąży wynoszą 100% podstawy wymiaru zgodnie z art. 92 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy oraz art. 11 ust. 2 pkt 1 ustawy zasiłkowej.

Co zrobić po otrzymaniu decyzji ZUS odmawiającej świadczeń?

Trzeba rozważyć odwołanie do sądu w terminie miesiąca od doręczenia decyzji, składane za pośrednictwem ZUS – art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 477(9) § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.

2. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

3. Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa – Dz.U. 1999 nr 60 poz. 636.

4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

5. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.