Rozdzielność majątkowa i przekazanie majątku małżonce

Od czego zacząć?

Najpierw trzeba ustalić, do jakiego majątku należy składnik, który ma być przekazany żonie. To kluczowe, bo inne zasady dotyczą majątku wspólnego małżonków, a inne majątku osobistego jednego z nich.

Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Z kolei art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymienia składniki majątku osobistego, np. rzeczy nabyte przed ślubem albo nabyte przez dziedziczenie czy darowiznę, o ile darczyńca albo spadkodawca nie postanowił inaczej.

Jeżeli więc mąż chce „przepisać” żonie składnik swojego majątku osobistego, zwykle można to zrobić od razu odpowiednią umową. Jeżeli jednak chodzi o składnik należący do majątku wspólnego, sprawa wygląda inaczej.

Czy przy majątku wspólnym trzeba najpierw ustanowić rozdzielność?

W czasie trwania wspólności ustawowej obowiązuje art. 35 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że żaden z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego w czasie trwania wspólności ustawowej ani rozporządzać udziałem, który w razie ustania wspólności przypadnie mu w majątku wspólnym lub w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku.

W praktyce oznacza to, że jeżeli nieruchomość, samochód albo oszczędności należą do majątku wspólnego, nie da się po prostu przekazać żonie „części męża” tak, jakby udział już istniał. Najpierw trzeba doprowadzić do ustania wspólności ustawowej, najczęściej przez umowę o rozdzielności zawartą u notariusza.

Podstawą jest art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Brak aktu notarialnego powoduje nieważność takiej umowy.

Jak wygląda prawidłowa kolejność czynności?

Jeżeli celem jest przekazanie żonie składnika z majątku wspólnego, najczęściej stosuje się taki schemat:

W niektórych sprawach notariusz może przygotować w jednej kancelarii kolejno dwa akty: najpierw umowę majątkową małżeńską ustanawiającą rozdzielność, a następnie umowę podziału majątku wspólnego albo umowę darowizny. To jednak zależy od tego, jaki składnik ma zostać przekazany i jaki skutek chcecie Państwo osiągnąć.

Jeżeli jeden z małżonków nie zgadza się na zmianę ustroju, pozostaje droga sądowa. Wtedy zastosowanie ma art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. W takim przypadku warto przeanalizować problem brak zgody na rozdzielność.

Darowizna, sprzedaż czy podział majątku – co wybrać?

To zależy od stanu faktycznego.

1. Podział majątku wspólnego
Jeżeli rzecz należała do majątku wspólnego, najczęściej najbardziej naturalnym rozwiązaniem jest umowny podział majątku po ustanowieniu rozdzielności. Co do zasady udziały małżonków w majątku wspólnym są równe, o czym stanowi art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W umowie można ustalić, że konkretny składnik przypadnie żonie, ewentualnie ze spłatą lub bez spłaty – zależnie od całego bilansu podziału.

2. Darowizna
Jeżeli po ustaniu wspólności dany składnik przypadł mężowi albo od początku był jego majątkiem osobistym, może on przekazać go żonie w drodze darowizny. Dla nieruchomości wymagana jest forma aktu notarialnego na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego. Darowizna bywa dobrym rozwiązaniem, gdy strony chcą prostego i szybkiego przekazania bez rozliczeń ceny.

3. Sprzedaż
Sprzedaż między małżonkami też jest dopuszczalna, jeśli po rozdzielności dany składnik należy do majątku osobistego jednego z nich. W praktyce bywa stosowana rzadziej niż darowizna lub podział majątku, bo rodzi konieczność realnego rozliczenia ceny i może powodować dodatkowe skutki podatkowe.

Jeżeli planujecie najpierw rozdzielność, a potem przesunięcia majątkowe związane z rozstaniem, pomocny może być też materiał o tym, jak zrobić podział przed rozwodem.

Czy można wszystko załatwić podczas jednej wizyty u notariusza?

Często tak, ale tylko wtedy, gdy dokumenty są kompletne i forma czynności jest prawidłowo zaplanowana. Przy nieruchomości notariusz zwykle będzie potrzebował m.in. numeru księgi wieczystej, podstawy nabycia, danych stron, informacji o stanie cywilnym, a czasem także zaświadczeń wymaganych dla konkretnego rodzaju nieruchomości.

Jeżeli po ustanowieniu rozdzielności chcecie Państwo od razu dokonać dalszych przesunięć majątkowych, notariusz powinien wcześniej wiedzieć, czy chodzi o podział majątku wspólnego, darowiznę czy sprzedaż. To wpływa zarówno na treść aktu, jak i na taksę notarialną oraz podatki. Przydatne może być wcześniejsze sprawdzenie, jakie zwykle występują koszty intercyzy i dalszych czynności.

Co z podatkiem przy przekazaniu majątku żonie?

Przy darowiźnie między małżonkami co do zasady działa zwolnienie przewidziane w art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Małżonek należy do tzw. grupy zerowej. Zwolnienie obejmuje nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych, jeżeli zostaną spełnione warunki ustawowe.

W praktyce bardzo ważne są dwa zastrzeżenia:

• przy darowiźnie środków pieniężnych zwolnienie zwykle wymaga udokumentowania ich otrzymania dowodem przekazania na rachunek płatniczy, rachunek bankowy lub przekazem pocztowym – wynika to z art. 4a ust. 1 pkt 2 tej ustawy;
• jeżeli darowizna jest dokonana w formie aktu notarialnego, obowiązki formalne wobec fiskusa w dużej części realizuje notariusz, ale zawsze warto upewnić się, czy w danej sprawie nie trzeba składać dodatkowego zgłoszenia.

Przy umownym podziale majątku wspólnego skutki podatkowe zależą od konstrukcji czynności. Jeżeli podział jest ekwiwalentny, sytuacja podatkowa bywa prostsza niż przy odrębnej darowiźnie, ale wymaga oceny konkretnego aktu. Jeżeli w grę wchodzi nieruchomość, mogą pojawić się też zagadnienia z zakresu podatku dochodowego lub PCC – zależnie od sposobu nabycia, czasu posiadania i rodzaju umowy.

Jakie ryzyko pojawia się przy długach?

Tu trzeba zachować szczególną ostrożność. Jeżeli przekazanie majątku ma uszczuplić majątek dłużnika i utrudnić zaspokojenie wierzycieli, może pojawić się skarga pauliańska.

Podstawą jest art. 527 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała albo przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Przy małżonku istotne jest też domniemanie z art. 527 § 3 Kodeksu cywilnego – jeżeli korzyść uzyskała osoba będąca w bliskim stosunku z dłużnikiem, domniemywa się, że wiedziała o działaniu ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Dodatkowo art. 529 Kodeksu cywilnego przewiduje domniemanie świadomości pokrzywdzenia wierzycieli przy darowiźnie dokonanej przez dłużnika niewypłacalnego albo takiej, która do niewypłacalności doprowadziła.

W praktyce oznacza to, że samo ustanowienie rozdzielności majątkowej i późniejsze przekazanie majątku nie „ucina” praw wierzycieli. Jeżeli istnieją niespłacone zobowiązania, egzekucja, zagrożenie niewypłacalnością albo spór gospodarczy, każdą czynność trzeba oceniać indywidualnie.

Czy warto zabezpieczyć swoje dalsze korzystanie z nieruchomości?

Tak, zwłaszcza gdy mąż przekazuje żonie dom lub mieszkanie, w którym nadal ma mieszkać. W zależności od celu można rozważyć:

• służebność osobistą mieszkania – art. 296 w zw. z art. 301 Kodeksu cywilnego,
• użytkowanie – art. 252 i nast. Kodeksu cywilnego,
• odpowiednie postanowienia o sposobie korzystania z nieruchomości.

Służebność osobista mieszkania bywa najpraktyczniejsza, gdy darczyńca chce mieć zagwarantowane prawo zamieszkiwania dożywotnio. Przy nieruchomości takie zabezpieczenie powinno być wpisane do aktu notarialnego, a zwykle także do księgi wieczystej.

Praktyczne warianty postępowania

Najczęściej spotykane są następujące sytuacje:

• Nieruchomość kupiona po ślubie za wspólne pieniądze – zwykle najpierw rozdzielność majątkowa, potem podział majątku wspólnego, w którym nieruchomość przypadnie żonie.
• Działka otrzymana przez męża w darowiźnie od rodziców – jeżeli weszła do jego majątku osobistego na podstawie art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, może on przekazać ją żonie bez wcześniejszego podziału majątku wspólnego, najczęściej przez darowiznę.
• Oszczędności na rachunku jednego z małżonków – samo konto nie przesądza o przynależności środków; znaczenie ma źródło ich pochodzenia. Jeśli środki pochodzą z wynagrodzenia za pracę w czasie trwania wspólności, co do zasady należą do majątku wspólnego na podstawie art. 31 § 2 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

FAQ

Czy rozdzielność majątkową można ustanowić bez notariusza?

Nie, jeżeli ma to być umowa między małżonkami. Art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymaga aktu notarialnego. Wyjątkiem jest rozdzielność ustanowiona przez sąd na podstawie art. 52 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy po rozdzielności mąż może od razu darować żonie nieruchomość?

Tak, jeżeli po ustaniu wspólności nieruchomość należy do jego majątku osobistego albo przypadła mu w podziale. Przy nieruchomości potrzebny jest akt notarialny zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego.

Czy darowizna między małżonkami jest opodatkowana?

Co do zasady małżonkowie korzystają ze zwolnienia z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, ale trzeba dopilnować warunków ustawowych. Przy pieniądzach istotne jest odpowiednie udokumentowanie przekazania środków.

Czy rozdzielność majątkowa chroni przed starymi długami?

Nie zawsze. Jeżeli długi już istnieją albo czynność ma pokrzywdzić wierzycieli, mogą oni korzystać ze skargi pauliańskiej na podstawie art. 527 i nast. Kodeksu cywilnego. Każdy przypadek trzeba ocenić osobno.

Czy środki na koncie tylko jednego małżonka zawsze są jego majątkiem osobistym?

Nie. O przynależności środków decyduje źródło ich pochodzenia, a nie samo to, na czyje nazwisko jest rachunek. Wynagrodzenie za pracę pobierane w czasie wspólności co do zasady wchodzi do majątku wspólnego zgodnie z art. 31 § 2 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, art. 33, art. 35, art. 43, art. 47 § 1, art. 52 § 1.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 158, art. 252 i nast., art. 296, art. 301, art. 527–529, art. 531 § 1.
• Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a ust. 1.