Najważniejsze:
- Sama umowa pożyczki nie wymaga aktu notarialnego; przy pożyczce powyżej 1000 zł Kodeks cywilny wymaga formy dokumentowej.
- Jeżeli w akcie notarialnym zapisano, że zmiany umowy wymagają aktu notarialnego pod rygorem nieważności, aneks trzeba sporządzić w tej formie.
- Przy pożyczce zabezpieczonej hipoteką zwykły aneks może być niewystarczający, jeżeli zmiana dotyczy także zakresu zabezpieczenia albo treści wpisu w księdze wieczystej.
- Jeżeli akt notarialny zawiera poddanie się egzekucji, zmiana terminu spłaty powinna być przeanalizowana także pod kątem skuteczności tego tytułu egzekucyjnego.
- Aneks powinien jasno wskazywać nowy termin spłaty, zasady odsetek, utrzymanie zabezpieczeń i pozostałych postanowień umowy.
Czy zmianę umowy pożyczki trzeba zrobić u notariusza?
Nie ma jednej odpowiedzi dla każdej umowy pożyczki zawartej w formie aktu notarialnego. Decydujące znaczenie ma to, czy forma aktu notarialnego była wymagana przez ustawę, czy została zastrzeżona przez strony, a także czy umowa zawiera zabezpieczenia, które same wymagają szczególnej formy.
Zgodnie z aktualnym art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego umowa pożyczki, której wartość przekracza 1000 zł, wymaga zachowania formy dokumentowej. To oznacza, że dla samej pożyczki ustawodawca nie wymaga aktu notarialnego. Forma dokumentowa może obejmować na przykład dokument pisemny, wiadomość e-mail, SMS albo inny nośnik pozwalający ustalić treść oświadczenia i osobę, która je złożyła.
Jeżeli strony mimo to zawarły umowę pożyczki u notariusza, trzeba zajrzeć do jej postanowień. Bardzo często w końcowych paragrafach aktu znajduje się zapis typu: „wszelkie zmiany umowy wymagają formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności” albo „zmiany wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności”. Taki zapis ma praktycznie rozstrzygające znaczenie.
Art. 76 Kodeksu cywilnego przewiduje, że jeżeli strony zastrzegły dla czynności szczególną formę, czynność dochodzi do skutku tylko przy zachowaniu tej formy. Z kolei art. 77 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że uzupełnienie lub zmiana umowy wymaga zachowania takiej formy, jaką ustawa lub strony przewidziały w celu jej zawarcia.
W praktyce oznacza to, że aneks przedłużający termin spłaty pożyczki powinien być sporządzony co najmniej w takiej formie, jaką strony skutecznie zastrzegły w samej umowie. Jeżeli w umowie nie ma rygoru aktu notarialnego dla zmian, a zmiana dotyczy wyłącznie relacji między pożyczkodawcą i pożyczkobiorcą, zwykły aneks pisemny może być ważny. Nie oznacza to jednak, że zawsze będzie wystarczająco bezpieczny.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›
Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Zmiana terminu spłaty pożyczki zabezpieczonej hipoteką
Inaczej należy oceniać sytuację, w której pożyczka została zabezpieczona hipoteką na nieruchomości. Sama zmiana daty spłaty co do zasady nie musi oznaczać ustanowienia nowej hipoteki, jeżeli nadal chodzi o tę samą wierzytelność, tę samą kwotę zabezpieczenia i ten sam stosunek prawny. Hipoteka zabezpiecza wierzytelność do określonej sumy hipotecznej, a do jej powstania potrzebny jest wpis w księdze wieczystej.
Problem pojawia się wtedy, gdy aneks nie tylko przesuwa termin, ale także zwiększa kwotę pożyczki, zmienia wysokość odsetek, rozszerza odpowiedzialność dłużnika, modyfikuje zakres zabezpieczenia albo wymaga ujawnienia zmiany w księdze wieczystej. Wtedy zwykłe podpisanie kartki między stronami może nie wystarczyć do osiągnięcia zamierzonego skutku prawnego.
Przy pożyczkach zabezpieczonych na nieruchomości warto też sprawdzić, czy w akcie notarialnym znalazło się oświadczenie właściciela nieruchomości o ustanowieniu hipoteki, zgoda na wpis hipoteki oraz dokładny opis zabezpieczanej wierzytelności. Jeżeli nowy aneks ma wpływać na te elementy, bezpiecznym rozwiązaniem jest przygotowanie aneksu u notariusza albo co najmniej skonsultowanie formy dokumentów potrzebnych do księgi wieczystej.
Poddanie się egzekucji w akcie notarialnym a aneks do pożyczki
W umowach pożyczki zawieranych u notariusza często pojawia się nie tylko sama umowa, ale także oświadczenie dłużnika o dobrowolnym poddaniu się egzekucji. Takie oświadczenie może, po nadaniu klauzuli wykonalności przez sąd, ułatwić wierzycielowi dochodzenie należności bez klasycznego procesu o zapłatę.
Jeżeli pierwotny akt notarialny wskazuje konkretny termin spłaty, kwotę zadłużenia, warunki wymagalności albo termin, w którym wierzyciel może wystąpić o nadanie klauzuli wykonalności, zwykły aneks pisemny może nie zmienić skutecznie treści notarialnego tytułu egzekucyjnego. Między stronami może dojść do ważnej zmiany terminu spłaty, ale wierzyciel może stracić część praktycznej ochrony wynikającej z aktu albo powstanie spór, czy egzekucja na podstawie starego aktu jest nadal dopuszczalna.
Dlatego przy pożyczce z aktem notarialnym i poddaniem się egzekucji szczególnie ostrożnie należy podchodzić do propozycji podpisania prostego aneksu bez notariusza. Najczęściej bezpieczniej jest przygotować aneks notarialny albo nowe oświadczenie dłużnika o poddaniu się egzekucji, dostosowane do nowego terminu spłaty.
Co powinien zawierać aneks przedłużający termin spłaty?
Dobry aneks nie powinien ograniczać się do zdania, że „strony przedłużają termin spłaty”. W sprawach pożyczkowych nieprecyzyjny dokument może później utrudnić dochodzenie należności albo obronę przed zbyt wczesną egzekucją.
W aneksie warto wskazać w szczególności:
- datę i oznaczenie pierwotnej umowy, w tym numer repertorium aktu notarialnego, jeżeli umowa była zawarta u notariusza,
- strony umowy oraz ich aktualne dane,
- dotychczasowy i nowy termin spłaty pożyczki,
- czy spłata ma nastąpić jednorazowo, czy w ratach,
- zasady naliczania odsetek kapitałowych i odsetek za opóźnienie,
- potwierdzenie, czy hipoteka i inne zabezpieczenia pozostają w mocy,
- informację, czy pozostałe postanowienia umowy nie ulegają zmianie,
- podpisy stron, a przy większych kwotach także rozwiązania ułatwiające dowodzenie autentyczności podpisów.
Jeżeli aneks zwiększa kwotę pożyczki, wprowadza nowe zabezpieczenie albo zmienia istotne parametry hipoteki, nie należy traktować go jak zwykłego przedłużenia terminu. W takiej sytuacji trzeba sprawdzić także skutki podatkowe, skutki dla księgi wieczystej i ewentualną potrzebę sporządzenia dokumentu w formie aktu notarialnego.
Ważne: Jeżeli pożyczka jest zabezpieczona hipoteką albo aktem notarialnym z poddaniem się egzekucji, przed podpisaniem aneksu warto sprawdzić nie tylko ważność samej zmiany terminu, ale też to, czy po zmianie wierzyciel i dłużnik nadal mają taki poziom ochrony, jaki zakładali przy zawieraniu umowy.
Czy pożyczka bez aktu notarialnego albo bez pisemnej umowy jest ważna?
Pożyczka między osobami prywatnymi nie staje się nieważna tylko dlatego, że nie zawarto jej u notariusza. Obecnie przy pożyczce przekraczającej 1000 zł wymagana jest forma dokumentowa. Jej niezachowanie może przede wszystkim utrudnić dowodzenie zawarcia umowy i jej warunków, zwłaszcza gdy druga strona zaprzecza przekazaniu pieniędzy albo twierdzi, że była to darowizna.
W przypadku sporu znaczenie mają przelewy bankowe, potwierdzenia wypłaty i wpłaty, wiadomości, korespondencja, potwierdzenia częściowych spłat, uznanie długu oraz świadkowie, jeżeli sąd dopuści taki dowód. Im większa kwota i im bardziej skomplikowane zabezpieczenia, tym bardziej wskazana jest pisemna umowa, a nie tylko ustne ustalenia.
Aneks do pożyczki a PCC
Samo przedłużenie terminu spłaty pożyczki zwykle nie oznacza zawarcia nowej umowy pożyczki. Jeżeli jednak aneks zwiększa kwotę pożyczki albo w praktyce obejmuje przekazanie dodatkowych środków, trzeba sprawdzić obowiązki w podatku od czynności cywilnoprawnych.
Co do zasady przy umowie pożyczki podlegającej PCC podatnikiem jest pożyczkobiorca. Jeżeli czynność nie jest dokonywana u notariusza jako płatnika, właściwy może być formularz PCC-3 i termin 14 dni od powstania obowiązku podatkowego. W konkretnych sprawach znaczenie mają jednak zwolnienia, relacja między stronami, sposób przekazania pieniędzy i to, czy czynność podlega VAT albo jest z niego zwolniona.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, dlaczego przed podpisaniem aneksu trzeba odróżnić zwykłą zmianę terminu spłaty od zmiany zabezpieczenia albo tytułu egzekucyjnego.
PRZYKŁAD 1
Pani Marta pożyczyła od znajomego 30 000 zł. Umowę podpisano u notariusza, ale nie ustanowiono hipoteki ani poddania się egzekucji. W akcie nie ma zapisu, że zmiany wymagają aktu notarialnego pod rygorem nieważności. Strony chcą jedynie przesunąć termin spłaty o 6 miesięcy. W takiej sytuacji pisemny aneks z jasnym wskazaniem nowej daty spłaty może być wystarczający, choć dla bezpieczeństwa warto zachować podpisany egzemplarz dla każdej strony i potwierdzić brak innych zmian.
PRZYKŁAD 2
Pan Andrzej zawarł umowę pożyczki w akcie notarialnym, ustanowił hipotekę na swojej nieruchomości i złożył oświadczenie o poddaniu się egzekucji. Po roku strony ustaliły nowy termin spłaty. Zwykły aneks mógłby wywołać skutek między stronami, ale mógłby nie wystarczyć do zmiany skutków aktu notarialnego jako tytułu egzekucyjnego. W takim przypadku rozsądne jest przygotowanie aneksu notarialnego i sprawdzenie, czy potrzebne są dodatkowe czynności dotyczące hipoteki.
PRZYKŁAD 3
Pani Ewa miała oddać 80 000 zł, ale strony uzgodniły nie tylko dłuższy termin spłaty, lecz także dopłatę kolejnych 40 000 zł i podwyższenie zabezpieczenia. To nie jest już prosta zmiana daty. Trzeba sprawdzić, czy konieczna jest zmiana wpisu hipotecznego, nowe oświadczenia stron, dokumenty dla sądu wieczystoksięgowego oraz rozliczenie PCC od dodatkowej kwoty.
FAQ
Czy każdy aneks do umowy pożyczki zawartej u notariusza musi być notarialny?
Nie każdy. Jeżeli ustawa nie wymaga aktu notarialnego, a strony nie zastrzegły tej formy dla zmian umowy, zwykły aneks pisemny może być ważny. Przy hipotece albo poddaniu się egzekucji trzeba jednak ocenić także skutki dla zabezpieczeń.
Co jeśli umowa zawiera zapis o akcie notarialnym pod rygorem nieważności?
Wtedy zmianę należy sporządzić w formie aktu notarialnego. Podpisanie zwykłego aneksu może być nieskuteczne, jeżeli strony same zastrzegły szczególną formę dla zmian umowy.
Czy przedłużenie terminu spłaty unieważnia hipotekę?
Samo przedłużenie terminu spłaty co do zasady nie musi unieważniać hipoteki. Trzeba jednak sprawdzić treść umowy, treść wpisu w księdze wieczystej i to, czy zmiana nie rozszerza albo nie modyfikuje zabezpieczonej wierzytelności.
Czy pożyczka powyżej 1000 zł musi być zawarta na piśmie?
Aktualnie art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego wymaga dla takiej pożyczki formy dokumentowej, a nie aktu notarialnego. W praktyce najbezpieczniejsza jest forma pisemna, bo ułatwia udowodnienie kwoty, terminu spłaty i warunków pożyczki.
Czy aneks przedłużający termin spłaty trzeba zgłaszać do urzędu skarbowego?
Jeżeli aneks tylko przesuwa termin spłaty i nie zwiększa kwoty pożyczki, zwykle nie tworzy nowej podstawy PCC. Jeżeli jednak obejmuje dodatkową kwotę pożyczki albo istotnie zmienia podstawę opodatkowania, trzeba sprawdzić obowiązek złożenia PCC-3 i zapłaty podatku.
Czy wierzyciel może egzekwować pożyczkę według starego aktu, mimo podpisania aneksu?
To zależy od treści aktu, aneksu i oświadczenia o poddaniu się egzekucji. Jeżeli nowy termin spłaty nie został prawidłowo powiązany z aktem notarialnym, może powstać spór o dopuszczalność albo zakres egzekucji.
Czy wystarczy podpisać aneks mailowo?
Przy prostej pożyczce forma dokumentowa może być wystarczająca, ale przy pożyczce z aktu notarialnego, hipoteką albo zastrzeżoną formą zmian e-mail może być za słaby. W takich sprawach lepiej użyć formy pisemnej, podpisów notarialnie poświadczonych albo aktu notarialnego, zależnie od treści umowy.
Podsumowanie
Aneks do umowy pożyczki zawartej w formie aktu notarialnego może być ważny bez udziału notariusza, jeżeli dotyczy tylko relacji między stronami i umowa nie zastrzega aktu notarialnego dla zmian. Przy zabezpieczeniu hipotecznym, oświadczeniu o poddaniu się egzekucji albo zmianie zakresu zabezpieczenia nie warto jednak ograniczać się do prostego pisemnego aneksu bez analizy skutków.
Najbezpieczniej zacząć od sprawdzenia trzech elementów: klauzuli o formie zmian, treści zabezpieczenia hipotecznego oraz postanowień dotyczących egzekucji z aktu notarialnego. Dopiero wtedy można ocenić, czy wystarczy zwykły aneks, czy potrzebny jest notariusz.
Źródła
Przekazanie gospodarstwa rolnego a emerytura z KRUS
