Umorzenie starego długu alimentacyjnego w ZUS

Tzw. stary fundusz alimentacyjny działał na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym. Fundusz ten został zlikwidowany z dniem 1 maja 2004 r. na mocy art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. To jednak nie oznacza, że stare zobowiązania wygasły.

Zgodnie z art. 67 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych należności zlikwidowanego funduszu alimentacyjnego podlegają nadal ściągnięciu. W praktyce oznacza to, że ZUS jako likwidator funduszu może dalej prowadzić ich dochodzenie, także w drodze egzekucji.

Czy stary dług alimentacyjny można umorzyć?

Tak, ale nie automatycznie. Podstawę stanowi art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Przepis ten pozwala umorzyć, rozłożyć na raty albo odroczyć termin płatności należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione przypadki związane z sytuacją zdrowotną lub rodzinną osoby zobowiązanej.

To bardzo ważne: sama trudna sytuacja finansowa zwykle nie wystarcza. Trzeba wykazać, że problemy mają charakter wyjątkowy, poważny i najczęściej także trwały albo długotrwały.

Kiedy ZUS może uznać przypadek za szczególnie uzasadniony?

Ustawa nie zawiera zamkniętej listy takich sytuacji. Z praktyki i orzecznictwa wynika jednak, że znaczenie mają zwłaszcza:

• poważna choroba lub niepełnosprawność dłużnika,
• trwała niezdolność do pracy albo bardzo ograniczone możliwości zarobkowe,
• podeszły wiek połączony z brakiem realnych perspektyw poprawy sytuacji,
• konieczność stałego leczenia i ponoszenia wysokich kosztów leków,
• szczególna sytuacja rodzinna, np. opieka nad osobą ciężko chorą,
• brak majątku i brak realnej możliwości spłaty także w przyszłości.

W sprawie opisanej w pytaniu argumentami przemawiającymi za złożeniem wniosku są zwłaszcza niski dochód z emerytury, wiek, brak możliwości podjęcia pracy oraz stan zdrowia. Nie da się jednak uczciwie zagwarantować pozytywnej decyzji, bo każda sprawa jest oceniana indywidualnie.

Do kogo złożyć wniosek o umorzenie?

Wniosek składa się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jako likwidatora funduszu alimentacyjnego. Wynika to z art. 68 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. W praktyce pismo składa się do jednostki ZUS prowadzącej sprawę albo wskazanej w korespondencji dotyczącej zadłużenia.

Wniosek można złożyć:

• pisemnie w placówce ZUS,
• listownie,
• elektronicznie przez PUE/eZUS, jeżeli forma pisma i załączników na to pozwala.

Co powinien zawierać wniosek?

Przepisy nie narzucają jednego urzędowego formularza dla każdej takiej sprawy, ale pismo powinno jasno wskazywać żądanie i jego uzasadnienie. Najlepiej zamieścić:

• imię, nazwisko, adres, PESEL i dane kontaktowe dłużnika,
• oznaczenie sprawy lub numer zadłużenia, jeśli jest znany,
• wniosek o umorzenie całości albo części należności, ewentualnie o raty lub odroczenie,
• szczegółowy opis sytuacji zdrowotnej, rodzinnej i finansowej,
• wskazanie, że zachodzą szczególnie uzasadnione przypadki w rozumieniu art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych,
• podpis.

Jakie dokumenty warto dołączyć?

Im lepiej udokumentowana sprawa, tym większa szansa na rzetelną ocenę. Warto załączyć przede wszystkim:

• decyzję o przyznaniu emerytury albo ostatni odcinek świadczenia,
• informację o potrąceniach z emerytury,
• orzeczenia o niezdolności do pracy albo niepełnosprawności, jeśli są,
• zaświadczenia lekarskie, karty informacyjne leczenia, listę przyjmowanych leków,
• rachunki za leki, leczenie, rehabilitację, czynsz, media, opiekę,
• oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach,
• dokumenty potwierdzające szczególne wydatki lub brak majątku.

Czy komornik może potrącać z emerytury tak dużą część świadczenia?

Przy długach alimentacyjnych i należnościach związanych z funduszem alimentacyjnym zasady ochrony świadczeń są mniej korzystne dla dłużnika niż przy zwykłych zobowiązaniach. Znaczenie mają tu przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS.

Zgodnie z art. 139 ust. 1 tej ustawy z emerytury i renty można potrącać m.in. należności alimentacyjne oraz określone należności związane z funduszem alimentacyjnym. Z kolei art. 140 ustawy określa granice potrąceń. Przy świadczeniach alimentacyjnych potrącenia mogą sięgać do 60% świadczenia. Przy innych należnościach granice są niższe.

To, czy w konkretnej sprawie potrącenie zostało obliczone prawidłowo, zależy od rodzaju należności, tytułu wykonawczego i aktualnej wysokości świadczenia. Jeśli są wątpliwości, warto sprawdzić podstawę potrącenia w decyzji ZUS lub piśmie organu egzekucyjnego.

Czy niska emerytura sama wystarczy do umorzenia?

Nie zawsze. ZUS bada nie tylko samą wysokość dochodu, ale całokształt okoliczności. Dlatego trzeba wykazać coś więcej niż tylko to, że po potrąceniach zostaje mała kwota. Istotne jest połączenie kilku elementów: wieku, choroby, kosztów leczenia, braku majątku i braku realnych perspektyw poprawy.

W praktyce większe szanse ma wniosek, który pokazuje, że dalsza egzekucja prowadzi do trwałej niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych i że sytuacja ta nie jest wynikiem chwilowego kryzysu.

Co zrobić, jeśli ZUS odmówi?

Zgodnie z art. 68 ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych od decyzji w sprawie umorzenia należności przysługuje odwołanie do sądu. W praktyce odwołanie wnosi się za pośrednictwem jednostki ZUS, która wydała decyzję, w terminie i na zasadach wynikających z pouczenia zawartego w decyzji.

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych podstawowe znaczenie ma art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 477⁹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Co do zasady odwołanie wnosi się na piśmie do organu rentowego w terminie miesiąca od doręczenia decyzji.

Jeżeli decyzja odmowna pomija ważne dokumenty albo błędnie ocenia sytuację zdrowotną i rodzinną, w odwołaniu trzeba to wyraźnie wskazać i dołączyć brakujące dowody.

Czy można wnioskować nie tylko o umorzenie, ale też o raty lub odroczenie?

Tak. Art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przewiduje nie tylko umorzenie należności, ale także odroczenie terminu płatności i rozłożenie należności na raty. Jeżeli całkowite umorzenie może być trudne do uzyskania, warto rozważyć wniosek ewentualny: najpierw o umorzenie, a w razie nieuwzględnienia – o częściowe umorzenie lub raty.

Taki wariant bywa praktyczny wtedy, gdy dłużnik ma bardzo ograniczone, ale jednak niezerowe możliwości spłaty.

Jak najlepiej uzasadnić wniosek w opisanej sytuacji?

W opisanym stanie faktycznym nacisk warto położyć na następujące elementy:

• podeszły wiek i brak realnych szans na podjęcie dodatkowego zatrudnienia,
• niska emerytura jako jedyne źródło utrzymania,
• potrącenia pozostawiające środki niewystarczające na podstawowe potrzeby,
• stan zdrowia oraz konieczne wydatki na leczenie i leki,
• brak oszczędności, majątku i osób zobowiązanych do utrzymywania dłużnika.

Trzeba jednak pamiętać, że wynik zależy od dokumentów i konkretnego stanu faktycznego. Jeżeli np. dłużnik ma majątek, wsparcie rodziny albo wcześniej nie przedstawił pełnej dokumentacji, ocena ZUS może być mniej korzystna.

Tabela: jakie rozwiązanie można wybrać?

FAQ

Czy dług ze starego funduszu alimentacyjnego przedawnia się automatycznie?

Nie należy tego zakładać. W praktyce takie należności są nadal dochodzone na podstawie art. 67 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a kwestia przedawnienia wymaga analizy konkretnych czynności podejmowanych w sprawie.

Czy wniosek o umorzenie trzeba uzasadnić dokumentami?

Tak, zdecydowanie warto. Same ogólne twierdzenia o biedzie lub chorobie zwykle nie wystarczą. Największe znaczenie mają dokumenty medyczne, decyzja o emeryturze, informacje o potrąceniach i potwierdzenia stałych wydatków.

Czy można prosić tylko o częściowe umorzenie?

Tak. Art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala ubiegać się o umorzenie w całości albo w części, a także o raty lub odroczenie.

Czy od odmowy ZUS można się odwołać?

Tak. Co do zasady odwołanie wnosi się za pośrednictwem ZUS do sądu w terminie miesiąca od doręczenia decyzji, zgodnie z pouczeniem zawartym w decyzji i przepisami o postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Czy sama niska emerytura wystarczy do wygrania sprawy?

Nie zawsze. Zwykle trzeba wykazać dodatkowo trwałą chorobę, brak majątku, wysokie koszty leczenia i brak realnych szans na poprawę sytuacji.

Źródła

• art. 63 ust. 1, art. 67 i art. 68 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 323 ze zm.
• art. 139 ust. 1 oraz art. 140 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1631 ze zm.
• art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 350 ze zm.
• art. 477⁹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 ze zm.
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 1 października 2015 r., III AUa 975/14
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 25 czerwca 2015 r., III AUa 1353/14
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 23 maja 2014 r., III AUa 2138/13