Sąd nakazał powrót dziecka za granicę – co może zrobić matka?

Sam nakaz powrotu nie uprawnia do „zabrania dzieci siłą”

Jeżeli sąd orzekł o powrocie dzieci do państwa ich dotychczasowego zwykłego pobytu na podstawie Konwencji dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzonej w Hadze dnia 25 października 1980 r., to takie orzeczenie dotyczy obowiązku powrotu dziecka, ale nie oznacza automatycznie, że drugi rodzic może samodzielnie przyjechać i odebrać dzieci siłą.

Wykonywanie takiego orzeczenia powinno odbywać się zgodnie z prawem, a nie przez samopomoc. Jeżeli rodzice mają pełną władzę rodzicielską, to o istotnych sprawach dziecka rozstrzygają wspólnie; wynika to wprost z art. 97 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Do takich istotnych spraw należy m.in. miejsce pobytu dziecka i wyjazd za granicę.

Jeżeli ojciec nie podaje, gdzie dzieci mają przebywać, na jak długo wyjeżdżają, kto będzie nad nimi sprawował opiekę i w jakich warunkach, to jest to okoliczność bardzo istotna dla oceny zagrożenia dobra dzieci. Zgodnie z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny.

Co zrobić natychmiast: wniosek do sądu rodzinnego o zabezpieczenie

W opisanej sytuacji kluczowe jest szybkie złożenie do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, wniosku o:

• ustalenie miejsca pobytu dzieci przy matce,
• zabezpieczenie miejsca pobytu dzieci na czas postępowania,
• ewentualnie uregulowanie kontaktów ojca w sposób bezpieczny dla dzieci, np. w określonych dniach, godzinach i bez prawa wywozu dzieci za granicę do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia.

Podstawą materialną dla rozstrzygnięcia o miejscu pobytu dziecka jest art. 26 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsca zamieszkania, miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa, a jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców – jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy.

Z kolei podstawę procesową zabezpieczenia daje art. 730 § 1 oraz art. 730¹ § 1 i § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W sprawach rodzinnych sąd może wydać zabezpieczenie bardzo szybko, jeżeli uprawdopodobnione jest roszczenie oraz interes prawny, np. realne ryzyko samowolnego wyjazdu dzieci.

Jakie wnioski dopisać do pisma

W praktyce warto w jednym piśmie zawrzeć możliwie precyzyjne żądania. Im konkretniejszy wniosek, tym łatwiej sądowi wydać użyteczne zabezpieczenie. Można wnieść m.in. o:

• ustalenie, że miejscem pobytu małoletnich jest każdorazowe miejsce zamieszkania matki,
• zabezpieczenie poprzez ustalenie miejsca pobytu dzieci przy matce na czas postępowania,
• zakaz zabierania dzieci poza granice Polski bez pisemnej zgody matki albo bez orzeczenia sądu,
• uregulowanie kontaktów ojca na terenie Polski,
• dopuszczenie dowodu z dokumentacji psychologicznej, zaświadczeń terapeuty, korespondencji i zeznań świadków,
• wysłuchanie małoletnich, jeżeli ich rozwój, stan zdrowia i dojrzałość na to pozwalają.

Podstawą wysłuchania dziecka jest art. 216¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, a w sprawach dotyczących osoby dziecka także art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd powinien, stosownie do okoliczności, uwzględnić rozsądne życzenia dziecka.

Jeżeli sprawa dotyczy również ryzyka wywiezienia za granicę bez uzgodnienia z drugim rodzicem, warto to wyraźnie opisać już we wniosku o zabezpieczenie.

Czy można wezwać Policję?

Tak – jeżeli ojciec przyjedzie i będzie próbował zabrać dzieci wbrew ustaleniom, używać przemocy, grozić albo naruszać mir domowy, należy wzywać Policję. Policja nie zastępuje sądu rodzinnego w rozstrzyganiu, przy którym rodzicu dziecko ma mieszkać, ale ma obowiązek reagować na bezprawne zachowania, zagrożenie bezpieczeństwa i porządku oraz ewentualne przestępstwa lub wykroczenia.

Jeżeli dochodzi do przemocy, gróźb albo siłowego działania wobec matki lub dzieci, znaczenie mogą mieć m.in. art. 190 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (groźba karalna), art. 191 § 1 Kodeksu karnego (zmuszanie do określonego zachowania) albo – zależnie od sytuacji – przepisy o naruszeniu nietykalności cielesnej.

Warto też nagrywać przebieg interwencji, zachować SMS-y, wiadomości i dane lotu, jeżeli ojciec zapowiada wyjazd, ale odmawia podania szczegółów pobytu dzieci.

Dobro dziecka jest najważniejsze – nie tylko formalny nakaz powrotu

W każdej sprawie rodzinnej sąd kieruje się przede wszystkim dobrem dziecka. Wynika to z art. 56 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który zakazuje orzeczeń sprzecznych z dobrem wspólnych małoletnich dzieci, oraz z całego systemu przepisów o władzy rodzicielskiej, w szczególności art. 95 § 3 i art. 96 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dlatego znaczenie mają nie tylko formalne argumenty o powrocie za granicę, ale również:

• stan psychiczny dzieci,
• opinia psychologa lub terapeuty,
• stopień związania dzieci z każdym z rodziców,
• warunki bytowe i opiekuńcze po obu stronach,
• rzeczywisty plan pobytu po wyjeździe,
• to, czy rodzic respektuje potrzeby dzieci i współpracuje, czy działa impulsywnie i bez informacji.

Jeżeli psycholog opisał negatywny wpływ nagłego wyjazdu na dziecko, dokument ten powinien być dołączony do wniosku. Sąd może też skierować rodzinę do badania przez OZSS, czyli Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów.

W sprawach transgranicznych często pojawia się również problem, czy doszło do uprowadzenia rodzicielskiego, czy tylko do sporu o wykonywanie władzy rodzicielskiej. To rozróżnienie zawsze zależy od konkretnych faktów i treści wcześniejszych orzeczeń.

Kontakty ojca z dziećmi a prawo do wyjazdu

To, że ojciec ma prawo do kontaktów z dziećmi, nie oznacza jeszcze prawa do dowolnego wywożenia ich za granicę. Zgodnie z art. 113 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice i dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów, a kontakty obejmują m.in. spotkania i zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu. Jednak sposób wykonywania kontaktów może być określony przez sąd.

Jeżeli rodzice nie potrafią się porozumieć, sąd opiekuńczy może uregulować kontakty na podstawie art. 113¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Może też je ograniczyć, jeżeli wymaga tego dobro dziecka – art. 113² § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W sytuacjach skrajnych może nawet zakazać utrzymywania kontaktów – art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli więc istnieje realne ryzyko, że ojciec wykorzysta kontakt do wyjazdu bez jasnego terminu powrotu, trzeba to wprost podnieść we wniosku o zabezpieczenie kontaktów.

Czy sąd w Polsce jest właściwy?

To zależy od etapu sprawy i jej przedmiotu. W postępowaniu o powrót dziecka na podstawie Konwencji haskiej obowiązują szczególne reguły. Natomiast w sprawach o wykonywanie władzy rodzicielskiej, miejsce pobytu dziecka i kontakty właściwość sądu może zależeć od zwykłego pobytu dziecka w rozumieniu przepisów międzynarodowych i unijnych.

W obrocie europejskim podstawowe znaczenie ma rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej. W wielu sytuacjach decydujące jest miejsce zwykłego pobytu dziecka, ale przy bezpośrednim zagrożeniu można rozważać także środki tymczasowe lub zabezpieczające.

Dlatego przed złożeniem pisma trzeba ocenić, czy polski sąd może wydać skuteczne zabezpieczenie w konkretnej sprawie. W praktyce przy pilnym zagrożeniu sądy rodzinne analizują, czy zachodzą podstawy do ochrony dziecka na terytorium Polski do czasu dalszych rozstrzygnięć.

Co przygotować jako dowody

Im szybciej zostaną zgromadzone dowody, tym większa szansa na skuteczne zabezpieczenie. Warto przygotować:

• odpis orzeczenia haskiego i sprawdzić jego dokładną treść,
• korespondencję z ojcem o planowanym zabraniu dzieci,
• wiadomości pokazujące brak informacji o miejscu pobytu i terminie powrotu,
• zaświadczenie psychologa lub terapeuty dziecka,
• dokumenty szkolne, medyczne i potwierdzające codzienną opiekę,
• dane świadków, którzy znają sytuację dzieci,
• ewentualne notatki policyjne z interwencji.

Jeżeli istnieje ryzyko, że ojciec będzie twierdził, iż dzieci wyjeżdżają tylko „na chwilę”, a w rzeczywistości planuje zmianę ich pobytu, trzeba wykazać to przez konkretne fakty, a nie same obawy.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne sprawy mogą wyglądać w praktyce i jakie działania zwykle mają największe znaczenie.

FAQ

Czy ojciec może zabrać dzieci za granicę bez mojej zgody, jeśli ma pełnię władzy rodzicielskiej?

Nie powinien samodzielnie podejmować takiej decyzji, jeżeli wyjazd dotyczy istotnej sprawy dziecka. Przy braku porozumienia rodziców rozstrzyga sąd na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy nakaz powrotu wydany na podstawie Konwencji haskiej oznacza, że muszę wydać dzieci ojcu natychmiast?

Nie zawsze. Trzeba sprawdzić dokładną treść orzeczenia, tryb jego wykonania i to, czy sąd określił sposób realizacji powrotu. Sam rodzic nie powinien wykonywać orzeczenia przez siłowe odebranie dzieci.

Czy sąd wysłucha dzieci w wieku 9 i 10 lat?

Może to zrobić, jeśli rozwój, stan zdrowia i stopień dojrzałości dzieci na to pozwalają. Podstawą jest art. 216¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego oraz art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy opinia psychologa prywatnego ma znaczenie?

Tak, może być ważnym dowodem na potrzebę pilnego zabezpieczenia, zwłaszcza gdy opisuje wpływ nagłego wyjazdu na stan dziecka. Sąd może dodatkowo zlecić opinię OZSS.

Co robić, jeśli ojciec przyjdzie po dzieci i będzie agresywny?

Należy wezwać Policję, nie wdawać się w fizyczną szarpaninę i zabezpieczyć dowody: nagrania, wiadomości, dane świadków. Jeżeli padają groźby lub dochodzi do przemocy, mogą wchodzić w grę przepisy Kodeksu karnego.

Podsumowanie

W sytuacji, gdy istnieje nakaz powrotu dzieci za granicę, ale drugi rodzic próbuje działać samowolnie, najważniejsze są szybkie i formalne działania: wniosek o zabezpieczenie miejsca pobytu dzieci, uregulowanie kontaktów, dołączenie opinii psychologicznej oraz dokumentowanie wszystkich prób siłowego lub niejasnego przejęcia opieki nad dziećmi. W takich sprawach o wyniku często decydują godziny, a nie tygodnie.

Źródła

1. Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25 października 1980 r. – Dz.U. 1995 nr 108 poz. 528

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

4. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553

6. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej – Dz.U. UE L 178 z 2.07.2019