Przemoc domowa a kontakty ojca z dziećmi – co może zrobić sąd?

Czy zakaz zbliżania się do matki oznacza także zakaz kontaktów z dziećmi?

Nie zawsze. Trzeba odróżnić kilka różnych instrumentów prawnych: środek zapobiegawczy w postępowaniu karnym, nakaz lub zakaz wydany przez Policję albo Żandarmerię Wojskową, postanowienie sądu rodzinnego dotyczące kontaktów oraz orzeczenie karne po wyroku.

Jeżeli wobec ojca zastosowano np. zakaz kontaktowania się lub zbliżania do matki jako środek zapobiegawczy na podstawie art. 275 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, to taki zakaz co do zasady dotyczy osoby wskazanej w postanowieniu. Nie rozciąga się automatycznie na dzieci, chyba że zostały w nim wymienione albo z treści orzeczenia wynika szerszy zakres ograniczeń.

Podobnie policyjny lub wojskowy nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakaz zbliżania się do mieszkania i jego otoczenia, wydawany na podstawie art. 15aa ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, nie rozstrzyga sam przez się o kontaktach z dziećmi. Może jednak w praktyce utrudniać ich wykonywanie w dotychczasowy sposób.

Jeżeli przemoc była kierowana także wobec dzieci albo dzieci były jej świadkami, sytuacja procesowa zmienia się zasadniczo. Wtedy sąd rodzinny może uznać, że nawet pośredni kontakt z ojcem zagraża dobru małoletnich.

Co decyduje o kontaktach z dziećmi w sprawach przemocy domowej?

Podstawowa zasada wynika z art. 113 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy: rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów, niezależnie od władzy rodzicielskiej. To ważne, bo nawet ograniczenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej nie powoduje automatycznego wygaśnięcia kontaktów.

Jednocześnie art. 113² § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala sądowi określić sposób utrzymywania kontaktów, a art. 113² § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje możliwość ich ograniczenia, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. Sąd może w szczególności:

• zakazać spotykania się z dzieckiem bez obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego albo innej wskazanej osoby,
• ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się na odległość,
• zakazać zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu,
• nakazać kontakty w obecności kuratora sądowego.

W skrajnych sytuacjach art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala sądowi całkowicie zakazać utrzymywania kontaktów, jeżeli kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają.

Jeżeli w rodzinie występuje ucieczka przed przemocą, sąd zwykle szczególnie dokładnie bada, czy dziecko nie jest narażone na presję, lęk albo wtórną traumatyzację.

Jakie decyzje może podjąć sąd rodzinny?

Jeżeli zagrożone jest dobro dziecka, sąd opiekuńczy może interweniować na podstawie art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia.

Na podstawie art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego katalog możliwych środków jest szeroki. W praktyce, przy przemocy domowej, sąd może m.in.:

• zobowiązać rodziców i małoletniego do określonego postępowania, w tym pracy z asystentem rodziny, terapii, poradnictwa lub leczenia,
• określić, jakich czynności rodzice nie mogą dokonywać bez zezwolenia sądu,
• poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego,
• skierować dziecko do placówki wsparcia dziennego,
• umieścić dziecko w pieczy zastępczej – ale tylko wtedy, gdy łagodniejsze środki są niewystarczające.

Jeżeli problem dotyczy nie tylko kontaktów, lecz także bezpieczeństwa matki, można równolegle rozważyć środki ochronne, takie jak zakaz zbliżania lub inne zabezpieczenia wynikające z postępowania karnego i cywilnego.

Czy kurator może sam zakazać kontaktów?

Co do zasady nie. Kurator sądowy wykonuje orzeczenia i sporządza informacje dla sądu, ale nie zastępuje sądu w rozstrzyganiu o kontaktach. Jeżeli nie ma prawomocnego lub zabezpieczającego orzeczenia zakazującego kontaktów, sama opinia kuratora nie tworzy jeszcze zakazu.

Kurator może jednak wskazać sądowi, że wykonywanie kontaktów w dotychczasowej formie zagraża dobru dziecka. Taka informacja może stać się podstawą do pilnego wniosku o zmianę kontaktów albo o zabezpieczenie na podstawie art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego w zw. z przepisami postępowania nieprocesowego.

Jeżeli istnieje konflikt między stanowiskiem matki a kuratora, rozstrzygnięcie powinno zostać przeniesione na poziom sądu rodzinnego. To bezpieczniejsze niż działanie „na ustne ustalenia”.

Czy matka może stracić opiekę nad dziećmi, jeśli zgadza się na kontakty z ojcem?

Nie automatycznie. Sam fakt, że matka uważa, iż dzieci powinny utrzymywać relację z ojcem, nie oznacza jeszcze naruszenia prawa. Sąd rodzinny ocenia konkretny stan faktyczny: poziom zagrożenia, wiek dzieci, ich reakcje emocjonalne, dotychczasową historię przemocy, treść opinii OZSS, dokumentację z „Niebieskiej Karty”, interwencje Policji, zaświadczenia lekarskie, dokumenty z postępowania karnego i relacje świadków.

Ryzyko dla matki może pojawić się dopiero wtedy, gdy mimo realnego i udokumentowanego zagrożenia świadomie dopuszcza do sytuacji niebezpiecznych, np. zostawia dzieci sam na sam z agresywnym ojcem wbrew zaleceniom sądu, psychologa albo mimo przemocy wobec samych dzieci. W takiej sytuacji sąd może uznać, że matka nie chroni dobra dziecka w rozumieniu art. 95 § 3 oraz art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Inaczej mówiąc: zagrożenie nie wynika z samej chęci utrzymania więzi, ale z braku ostrożności i zlekceważenia realnego niebezpieczeństwa.

Kontakty a władza rodzicielska – to nie jest to samo

To jedna z najczęstszych pomyłek. Władza rodzicielska obejmuje pieczę nad osobą i majątkiem dziecka oraz jego wychowanie, zgodnie z art. 95 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Kontakty to odrębna instytucja z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dlatego możliwa jest sytuacja, w której ojciec:

• ma ograniczoną władzę rodzicielską, ale nadal ma kontakty;
• jest pozbawiony władzy rodzicielskiej, ale kontakty nadal mu przysługują;
• ma pełnię władzy rodzicielskiej, ale kontakty są ograniczone lub nadzorowane.

Jeżeli przemoc, groźby, nękanie albo stalking wpływają na bezpieczeństwo dziecka lub drugiego rodzica, trzeba odrębnie ocenić zarówno władzę rodzicielską, jak i sposób wykonywania kontaktów.

Jak praktycznie postąpić w sprawie kontaktów?

W opisanej sytuacji najbezpieczniej jest złożyć do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego według miejsca zamieszkania dziecka, wniosek o uregulowanie kontaktów. Jeżeli sytuacja jest pilna, warto od razu złożyć także wniosek o zabezpieczenie kontaktów na czas postępowania.

We wniosku należy możliwie precyzyjnie wskazać, jak mają wyglądać kontakty, np.:

• w obecności kuratora sądowego,
• w obecności matki lub innej zaufanej osoby,
• w placówce lub ośrodku kontaktów,
• bez prawa zabierania dzieci poza określone miejsce,
• w formie rozmów telefonicznych lub wideorozmów do czasu poprawy sytuacji.

Jeżeli przemoc była nasilona, warto rozważyć równoległy wniosek o ograniczenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej, ale tylko wtedy, gdy istnieją ku temu konkretne podstawy z art. 107, art. 109 albo art. 111 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Pozbawienie władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest środkiem najsurowszym i wymaga wykazania trwałej przeszkody, nadużywania władzy albo rażącego zaniedbywania obowiązków względem dziecka.

Jakie dowody warto dołączyć do wniosku?

Im bardziej konkretne dowody, tym większa szansa na szybkie i trafne zabezpieczenie. W praktyce przydają się zwłaszcza:

• postanowienie o zakazie zbliżania się lub kontaktowania,
• policyjny nakaz opuszczenia mieszkania lub zakaz zbliżania się,
• dokumentacja procedury „Niebieskiej Karty”,
• notatki urzędowe Policji z interwencji,
• zaświadczenia lekarskie i dokumentacja psychologiczna dzieci,
• wiadomości, nagrania, e-maile, o ile zostały pozyskane legalnie,
• zeznania świadków, np. członków rodziny, sąsiadów, nauczycieli,
• opinia kuratora albo wcześniejsze postanowienia sądu.

W sprawach rodzinnych sąd ocenia całość materiału dowodowego. Sama „Niebieska Karta” nie przesądza jeszcze automatycznie o zakazie kontaktów, ale może mieć duże znaczenie dowodowe.

Tabela: najczęstsze sytuacje i możliwe skutki prawne

Podsumowanie

Zakaz zbliżania do matki nie daje jeszcze automatycznej odpowiedzi na pytanie o kontakty ojca z dziećmi. Kluczowe są: treść konkretnego orzeczenia, skala przemocy, to, czy dzieci były jej ofiarami lub świadkami, oraz aktualne dobro dziecka oceniane przez sąd rodzinny.

Jeżeli matka chce działać bezpiecznie, nie powinna opierać się wyłącznie na ustnych sugestiach kuratora albo własnych obawach. Najlepszym rozwiązaniem jest formalny wniosek do sądu o uregulowanie kontaktów i – jeśli potrzeba – o ich zabezpieczenie na czas sprawy.

FAQ

Czy „Niebieska Karta” sama w sobie odbiera ojcu prawo do kontaktów?

Nie. Procedura „Niebieskiej Karty” nie zastępuje orzeczenia sądu rodzinnego. Może jednak stanowić ważny dowód w sprawie o ograniczenie, zmianę albo zakaz kontaktów.

Czy ojciec bez władzy rodzicielskiej nadal może widywać dziecko?

Tak. Kontakty są odrębne od władzy rodzicielskiej, co wynika z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Muszą jednak odpowiadać dobru dziecka.

Czy sąd może nakazać kontakty przy kuratorze?

Tak. To jedno z typowych ograniczeń przewidzianych w art. 113² § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowane wtedy, gdy zwykłe kontakty byłyby zbyt ryzykowne.

Czy matka powinna sama wstrzymać kontakty, zanim zapadnie orzeczenie?

To zależy od poziomu zagrożenia. Jeżeli istnieje realne niebezpieczeństwo dla dziecka, priorytetem jest jego bezpieczeństwo, ale najlepiej jak najszybciej wystąpić do sądu o zabezpieczenie, aby uniknąć zarzutu samowolnego utrudniania kontaktów.

Czy przemoc psychiczna wobec matki może wpłynąć na kontakty z dziećmi?

Tak. Nawet jeśli dziecko nie było bezpośrednio bite, samo życie w atmosferze gróźb, kontroli i lęku może świadczyć o zagrożeniu dobra dziecka. Sąd ocenia wtedy cały kontekst rodzinny.

Źródła:

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego – ISAP.

Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji – ISAP.

Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej – ISAP.

Postanowienie Sądu Najwyższego z 13 września 2000 r., II CKN 1141/00.