Praca w Niemczech a emerytura w Polsce – jak rozlicza się okresy ubezpieczenia

Jak ZUS uwzględnia pracę w Niemczech

Jeżeli ktoś pracował część życia zawodowego w Polsce, a część w Niemczech, to jego sprawa emerytalna podlega zasadom koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w Unii Europejskiej. Obecnie podstawą są art. 6, art. 50–art. 54 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29.04.2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz przepisy wykonawcze rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16.09.2009 r.

Najważniejsza zasada jest taka, że każde państwo wypłaca własną część świadczenia za okresy ubezpieczenia przebyte w tym państwie. Wynika to z art. 52 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004. Oznacza to, że ZUS oblicza świadczenie za polskie okresy ubezpieczenia, a niemiecka instytucja ubezpieczeniowa ocenia uprawnienia za okresy niemieckie.

Nie działa to więc tak, że pieniądze zgromadzone w Niemczech są przekazywane do ZUS i zwiększają polskie konto emerytalne. Tego rodzaju „przelania składek” między systemami przepisy nie przewidują.

Dlaczego wzrost emerytury po pracy w Niemczech bywa niewielki

W praktyce ZUS może uwzględnić zagraniczne okresy ubezpieczenia głównie przy ustalaniu prawa do świadczenia albo przy obliczeniu tzw. świadczenia proporcjonalnego. Zgodnie z art. 52 ust. 1 lit. b rozporządzenia nr 883/2004 instytucja najpierw ustala kwotę teoretyczną, a następnie kwotę rzeczywistą proporcjonalnie do długości okresów przebytych w danym państwie.

To oznacza, że nawet jeśli w Niemczech odprowadzano relatywnie wysokie składki, polska emerytura nie wzrośnie o wartość tych składek. ZUS nie wypłaca świadczenia od środków z niemieckiego systemu, tylko oblicza świadczenie zgodnie z polskimi przepisami i z zastosowaniem reguł unijnych.

Jeżeli okres pracy w Niemczech był krótki, np. 10 miesięcy, wpływ na wysokość polskiego świadczenia często okazuje się symboliczny. Taki okres może mieć znaczenie dla spełnienia warunków stażowych, ale nie musi oznaczać istotnego wzrostu miesięcznej wypłaty.

Czy można dostać osobną emeryturę z Niemiec

Tak, ale zależy to od spełnienia warunków przewidzianych przez niemieckie prawo emerytalne, przy uwzględnieniu unijnych zasad sumowania okresów. Zasada sumowania okresów wynika z art. 6 rozporządzenia nr 883/2004. Jeżeli do nabycia prawa do świadczenia konieczny jest określony minimalny staż, instytucja danego państwa powinna uwzględnić również okresy z innych państw członkowskich, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Inną kwestią jest kontynuowanie zatrudnienia w Niemczech już po uzyskaniu polskiego świadczenia; zasady takiej sytuacji opisujemy w materiale o polskiej emeryturze i pracy w Niemczech.

W praktyce niemiecka instytucja może jednak wydać decyzję odmowną co do wypłaty samodzielnego świadczenia, jeżeli w konkretnym stanie faktycznym nie zostały spełnione warunki do wypłaty albo wysokość świadczenia wychodzi zerowa lub śladowa. Ocena zależy od niemieckiego prawa materialnego oraz od danych o przebiegu ubezpieczenia.

Jeżeli ktoś otrzymał decyzję z Niemiec, warto dokładnie sprawdzić, czy była to:

• odmowa prawa do samodzielnego świadczenia,
• informacja o uwzględnieniu okresów wyłącznie do koordynacji,
• decyzja o przyznaniu bardzo niskiej części emerytury,
• decyzja wymagająca uzupełnienia dokumentów.

Czy można żądać jednorazowej wypłaty niemieckich składek

Co do zasady nie ma prostego prawa do „wypłaty zgromadzonych składek” w gotówce tylko dlatego, że okres pracy w Niemczech był krótki albo że emerytura niemiecka nie została przyznana. W systemach publicznych ubezpieczeń społecznych składki nie działają jak prywatne konto oszczędnościowe, które można swobodnie zamknąć i wypłacić.

Na gruncie unijnej koordynacji obowiązuje zasada zachowania praw w toku nabywania, a nie mechanizm zwrotu składek między państwami. Wynika to z konstrukcji rozporządzenia nr 883/2004, zwłaszcza z art. 6 oraz art. 52. Dlatego ZUS nie ma podstawy prawnej, aby żądać od niemieckiej instytucji przekazania do Polski pieniędzy z niemieckiego konta emerytalnego ubezpieczonego.

Ewentualne szczególne rozwiązania przewidziane w prawie niemieckim mogą zależeć od rodzaju ubezpieczenia, statusu osoby ubezpieczonej, obywatelstwa, miejsca zamieszkania, okresu opłacania składek oraz tego, czy chodzi o obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne. Tę kwestię trzeba więc zawsze sprawdzać indywidualnie na podstawie niemieckiej decyzji i niemieckich przepisów.

Co dokładnie może zrobić ZUS, a czego zrobić nie może

Jak sprawdzić, czy decyzja została wydana prawidłowo

Jeżeli podwyżka polskiej emerytury wydaje się zbyt niska, warto poprosić ZUS o wyjaśnienie podstaw obliczenia świadczenia. W sprawie mogą mieć znaczenie:

• czy ZUS liczył świadczenie wyłącznie według polskich okresów, czy również według wariantu proporcjonalnego,
• jakie dokładnie okresy niemieckie zostały potwierdzone,
• czy wszystkie dokumenty z Niemiec zostały uwzględnione,
• czy decyzja niemieckiej instytucji jest ostateczna i czego dokładnie dotyczy.

W postępowaniu przed ZUS zastosowanie mają przepisy ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności dotyczące ustalania i przeliczania świadczeń, a w zakresie drogi odwoławczej także art. 83 ust. 2 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do sądu za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji – zgodnie z art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Jeżeli problem dotyczy decyzji niemieckiej, środek zaskarżenia i termin wynikają z pouczenia zawartego w tej decyzji oraz z prawa niemieckiego.

Jakie dokumenty warto zgromadzić

Przed złożeniem wniosku albo odwołania dobrze przygotować komplet dokumentów potwierdzających przebieg ubezpieczenia. Najczęściej przydają się:

• decyzja ZUS o przyznaniu lub przeliczeniu emerytury,
• decyzja niemieckiej instytucji emerytalnej,
• dokumenty potwierdzające okresy zatrudnienia i ubezpieczenia w Niemczech,
• informacja o numerze ubezpieczenia w Niemczech,
• korespondencja między ZUS a instytucją niemiecką, jeśli była udostępniona,
• ewentualne tłumaczenia dokumentów, jeśli są potrzebne do wyjaśnienia treści decyzji.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce działa koordynacja emerytur polskiej i niemieckiej. Wynik zawsze zależy od dokładnego przebiegu ubezpieczenia i treści wydanych decyzji.

Podsumowanie

Jeżeli pracowała Pani w Niemczech, ZUS może uwzględnić ten okres przy ustalaniu prawa do emerytury i przy obliczeniu świadczenia na zasadach unijnej koordynacji. Nie oznacza to jednak, że niemieckie składki zostaną dopisane do polskiego konta albo wypłacone przez ZUS.

Krótki okres pracy za granicą często powoduje jedynie niewielką zmianę wysokości polskiej emerytury. Jednorazowy zwrot składek z Niemiec co do zasady nie przysługuje automatycznie i wymagałby wyraźnej podstawy w prawie niemieckim oraz potwierdzenia przez tamtejszą instytucję.

FAQ

Czy ZUS dolicza niemieckie składki do polskiej emerytury?

Nie. ZUS nie przenosi składek z Niemiec do Polski. Uwzględnia jedynie niemieckie okresy ubezpieczenia według zasad wynikających z rozporządzenia nr 883/2004.

Dlaczego emerytura po pracy w Niemczech wzrosła tylko o kilka lub kilkanaście złotych?

Bo świadczenie jest liczone proporcjonalnie do okresów ubezpieczenia w Polsce, a krótki okres niemiecki zwykle ma ograniczony wpływ na końcową kwotę wypłacaną przez ZUS.

Czy po 10 miesiącach pracy w Niemczech można dostać emeryturę niemiecką?

To zależy od konkretnego stanu faktycznego i niemieckich przepisów. Sam krótki okres nie przekreśla całkowicie sprawy, bo działa zasada sumowania okresów z art. 6 rozporządzenia nr 883/2004, ale ostateczna decyzja należy do instytucji niemieckiej.

Czy można wypłacić jednorazowo pieniądze z niemieckiego konta emerytalnego?

Zwykle nie. W publicznym systemie ubezpieczeniowym składki nie podlegają swobodnej wypłacie jak oszczędności bankowe. Ewentualne wyjątki zależą od prawa niemieckiego i indywidualnej decyzji właściwej instytucji.

Co zrobić, jeśli decyzja ZUS wydaje się błędna?

Warto wystąpić o wyjaśnienie sposobu obliczenia świadczenia i sprawdzić, czy uwzględniono wszystkie okresy zagraniczne. Od decyzji ZUS można wnieść odwołanie do sądu za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od doręczenia decyzji.

Źródła

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29.04.2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, w szczególności art. 6 oraz art. 50–54.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16.09.2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004.
• Ustawa z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
• Ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, w szczególności art. 83 ust. 2.