Opieka nad małym dzieckiem po rozwodzie – komu sąd powierza pieczę?

Co sąd rozstrzyga o dziecku przy rozwodzie?

W wyroku rozwodowym sąd ma obowiązek rozstrzygnąć o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem, o kontaktach rodziców z dzieckiem oraz o kosztach utrzymania i wychowania dziecka – wynika to z art. 58 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jeżeli rodzice żyją osobno, sąd musi też określić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów. Podstawową dyrektywą jest dobro dziecka, o którym mowa m.in. w art. 56 § 2, art. 58 § 1 oraz art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce oznacza to, że sąd bada nie tylko deklaracje rodziców, ale również to, kto dotychczas realnie zajmował się dzieckiem, kto zapewnia mu codzienną opiekę, jakie są warunki mieszkaniowe, możliwości organizacyjne, relacje emocjonalne i poziom konfliktu między rodzicami.

Czy małe dziecko „zawsze zostaje z matką”?

Nie. Takie twierdzenie jest obecnie zbyt daleko idące i nie odpowiada aktualnym zasadom orzekania. Żaden przepis nie przewiduje automatycznego pierwszeństwa matki przy ustalaniu pieczy nad niemowlęciem lub małym dzieckiem.

Sąd ocenia indywidualny stan faktyczny. Znaczenie mają m.in. dotychczasowy podział obowiązków, więź dziecka z każdym z rodziców, zdolność do współpracy, stabilność opieki, stan zdrowia dziecka, sposób karmienia, odległość między miejscami zamieszkania oraz to, czy rodzic respektuje potrzeby rozwojowe dziecka.

Jeżeli dziecko jest karmione piersią, ma szczególny rytm snu albo wymaga intensywnej opieki jednego z rodziców, sąd zwykle uwzględnia to przy ustalaniu miejsca pobytu i kontaktów. Nie oznacza to jednak automatycznego wyłączenia drugiego rodzica z życia dziecka.

Jak sąd ustala miejsce pobytu dziecka po rozwodzie?

Jeżeli rodzice nie mieszkają razem, sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom albo jednemu z nich, ograniczając władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień – art. 58 § 1a i § 1b Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W sprawach poza rozwodem analogiczne rozstrzygnięcia wynikają z art. 107 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce sąd wskazuje, przy którym z rodziców będzie miejsce pobytu dziecka. Nie jest to to samo co „własność dziecka” czy wyłączna decyzyjność o wszystkim. Rodzic, przy którym dziecko mieszka na stałe, wykonuje przede wszystkim bieżącą pieczę. Drugi rodzic może nadal mieć pełnię albo część władzy rodzicielskiej, zależnie od treści orzeczenia.

Jeżeli rodzice przedstawią zgodne porozumienie wychowawcze zgodne z dobrem dziecka, sąd bierze je pod uwagę – art. 58 § 1a Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W przypadku silnego konfliktu sąd częściej rozdziela zakres wykonywania pieczy i konkretnie opisuje uprawnienia każdego z rodziców.

Kontakty ojca z niemowlęciem i bardzo małym dzieckiem

Rodzice i dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej – art. 113 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Kontakty obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem, odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji oraz korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość – art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Przy kilkumiesięcznym dziecku sąd zwykle nie zaczyna od długich weekendów poza miejscem zamieszkania dziecka, jeśli dziecko nie ma jeszcze utrwalonej relacji z ojcem albo wymaga bardzo stałego rytmu dnia. Często lepiej sprawdzają się kontakty częstsze i krótsze, stopniowo rozszerzane wraz z wiekiem dziecka.

Znaczenie mają tu konkretne okoliczności: karmienie piersią, stan zdrowia, reakcje dziecka na rozłąkę, dotychczasowa opieka ojca, a także to, czy rodzice potrafią przekazać sobie dziecko bez konfliktu. Dlatego plan kontaktów dla niemowlęcia powinien być bardziej szczegółowy niż dla dziecka starszego.

Jeżeli interesuje Cię praktyka przy bardzo małym dziecku, zobacz także: kontakty z niemowlęciem.

Jak może wyglądać plan kontaktów z bardzo małym dzieckiem?

Wniosek lub porozumienie rodziców powinny określać możliwie precyzyjnie:

• dni i godziny kontaktów,
• miejsce odbioru i odwozu dziecka,
• czy kontakty odbywają się w miejscu zamieszkania dziecka, poza nim czy naprzemiennie,
• czy na początkowym etapie konieczna jest obecność drugiego rodzica albo osoby trzeciej,
• zasady kontaktu telefonicznego lub wideo,
• zasady świąt, urodzin, ferii i wakacji – odpowiednio do wieku dziecka.

Przy niemowlęciu sąd może ustalić np. kilka spotkań tygodniowo po 2–4 godziny, bez noclegów, a po pewnym czasie – jeśli relacja przebiega prawidłowo – rozszerzyć kontakty o dłuższe pobyty. Gdy ojciec żąda od razu zabierania niemowlęcia na całe weekendy, sąd zwykle bada, czy to odpowiada dobru dziecka i jego aktualnym potrzebom. Zobacz również materiał: niemowlę u ojca.

Jak uregulować kontakty z dzieckiem?

Jeżeli sprawa rozwodowa już się toczy, wniosek o kontakty można zgłosić w pozwie rozwodowym albo w odpowiedzi na pozew. Jeżeli rozwodu jeszcze nie ma albo rodzice nie są małżeństwem, sprawę o kontakty rozpoznaje sąd opiekuńczy.

Właściwy rzeczowo jest sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich – art. 569 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Co do właściwości miejscowej, co do zasady decyduje miejsce zamieszkania lub pobytu dziecka – art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

We wniosku warto opisać nie tylko swoje żądanie, ale też uzasadnienie: wiek dziecka, jego plan dnia, sposób karmienia, dotychczasowe zaangażowanie drugiego rodzica, obawy organizacyjne i propozycję etapowego modelu kontaktów. Im bardziej konkretny wniosek, tym łatwiej sądowi go zastosować.

Zabezpieczenie kontaktów na czas postępowania

Sprawy rodzinne trwają często wiele miesięcy, dlatego można złożyć wniosek o zabezpieczenie kontaktów na czas procesu. W sprawach rodzinnych sąd może unormować kontakty na czas postępowania na podstawie art. 730 § 1 i 2, art. 730¹ § 1 i 2 oraz art. 755 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Jeżeli chodzi o rozwód, zabezpieczenie może zostać wydane już w toku sprawy rozwodowej. W praktyce jest to szczególnie ważne wtedy, gdy jeden z rodziców utrudnia spotkania albo gdy potrzebne jest szybkie, tymczasowe uporządkowanie sytuacji dziecka.

Opłata od wniosku o uregulowanie kontaktów w postępowaniu nieprocesowym wynosi obecnie 100 zł – zgodnie z art. 23 pkt 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli wniosek o zabezpieczenie jest zgłoszony w już wszczętej sprawie, co do zasady nie pobiera się od niego odrębnej opłaty.

Kontakty dziadków z dzieckiem

Dziadkowie nie są pozbawieni ochrony prawnej tylko dlatego, że rodzice dziecka się rozstają. Zgodnie z art. 113⁶ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przepisy o kontaktach rodziców z dzieckiem stosuje się odpowiednio do kontaktów m.in. dziadków, rodzeństwa i innych osób, jeżeli sprawowały przez dłuższy czas pieczę nad dzieckiem.

To oznacza, że dziadkowie mogą wystąpić do sądu o uregulowanie kontaktów, ale sąd nadal bada przede wszystkim dobro dziecka. Jeżeli między dorosłymi trwa ostry konflikt, a spotkania z dziadkami byłyby dla dziecka źródłem napięcia lub próbą obchodzenia zasad kontaktów rodzica, sąd może kontakty ograniczyć albo ustalić je w określonej formule.

Co sąd bierze pod uwagę przy ocenie rodziców?

Sąd nie ogranicza się do pytania, kto „bardziej kocha dziecko”. Analizuje całokształt sytuacji, w tym:

• kto dotychczas wykonywał codzienną opiekę,
• czy rodzic zna potrzeby dziecka i reaguje na nie adekwatnie,
• jak wygląda organizacja dnia, pracy i opieki zastępczej,
• jakie są warunki mieszkaniowe i bezpieczeństwo dziecka,
• czy rodzic wspiera relację dziecka z drugim rodzicem,
• czy występują uzależnienia, przemoc, zaniedbania lub niestabilność psychiczna,
• czy rodzice są zdolni do współdziałania w sprawach dziecka.

Sama utrata pracy, niższe zarobki albo przejściowe kłopoty finansowe zwykle nie przesądzają o odebraniu pieczy, jeśli rodzic realnie i prawidłowo opiekuje się dzieckiem. Z drugiej strony nawet dobre warunki materialne nie wystarczą, jeśli rodzic nie zapewnia dziecku stabilności emocjonalnej i bezpieczeństwa.

Kiedy sąd może ograniczyć władzę rodzicielską?

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może wydać odpowiednie zarządzenia na podstawie art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Może np. zobowiązać rodziców do określonego postępowania, skierować rodzinę do asystenta rodziny, określić, jakie czynności wymagają zgody sądu, albo ograniczyć władzę rodzicielską.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest dalej idącą ingerencją i następuje tylko w przypadkach wskazanych w art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli gdy władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody, rodzice nadużywają tej władzy albo w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka.

Jeżeli Twoja sytuacja dotyczy opuszczenia dziecka przy rozstaniu, zobacz również: zostawiłam dziecko.

Jakie dowody warto przygotować?

W sprawach o małe dziecko liczą się przede wszystkim dowody pokazujące codzienne funkcjonowanie rodziny. Mogą to być:

• wiadomości potwierdzające dotychczasowe ustalenia opiekuńcze,
• dokumentacja medyczna dziecka,
• zaświadczenia o godzinach pracy,
• plan dnia dziecka,
• zdjęcia warunków mieszkaniowych,
• zeznania świadków mających rzeczywistą wiedzę o opiece,
• notatki dotyczące utrudniania kontaktów albo niestawiania się na spotkania.

W niektórych sprawach sąd dopuszcza dowód z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów. Przy niemowlętach i bardzo małych dzieciach znaczenie takiej opinii zależy jednak od etapu rozwoju dziecka i rodzaju sporu.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak podobne zasady mogą działać w różnych sytuacjach rodzinnych.

FAQ

Czy ojciec ma prawo do kontaktów, jeśli dziecko jest niemowlęciem?

Tak. Prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów wynika z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wiek dziecka wpływa jednak na sposób ułożenia kontaktów, a nie na samo istnienie tego prawa.

Czy sąd może zakazać zabierania niemowlęcia na noc?

Tak, jeśli wymaga tego dobro dziecka. Sąd może ukształtować kontakty etapowo i początkowo wyłączyć noclegi, zwłaszcza gdy dziecko jest bardzo małe, karmione piersią albo nie ma utrwalonej więzi z drugim rodzicem.

Czy brak pracy matki oznacza, że dziecko zostanie przy ojcu?

Nie. Sam brak pracy nie przesądza o rozstrzygnięciu. Sąd bada całokształt sytuacji dziecka i rodziców, w tym dotychczasową opiekę, stabilność oraz zdolność do zapewnienia dziecku właściwych warunków.

Czy dziadkowie mogą żądać widzeń z wnukiem?

Tak. Podstawą jest art. 113⁶ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd ureguluje takie kontakty tylko wtedy, gdy są zgodne z dobrem dziecka.

Ile kosztuje wniosek o uregulowanie kontaktów?

Obecnie opłata stała od wniosku o uregulowanie kontaktów wynosi 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Źródła

• ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 56 § 2, art. 58 § 1, § 1a i § 1b, art. 95 § 3, art. 107 § 1 i § 2, art. 109 § 1 i § 2, art. 111 § 1, art. 113 § 1 i § 2, art. 113⁶
• ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 569 § 1, art. 730 § 1 i 2, art. 730¹ § 1 i 2, art. 755 § 1
• ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, art. 23 pkt 1