Konsekwencje prawne adopcji dziecka partnerki

Adopcja dziecka przez męża matki – od czego zacząć

Jeżeli mąż matki chce przysposobić jej dziecko, sprawa podlega w prawie polskim przepisom art. 114–127 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Sąd opiekuńczy może orzec przysposobienie tylko wtedy, gdy służy ono dobru dziecka, co wynika wprost z art. 114¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce przy adopcji pasierba najczęściej chodzi o to, aby ojczym uzyskał trwały status prawny rodzica: władzę rodzicielską, możliwość podejmowania decyzji dotyczących dziecka, prawo reprezentowania go w sprawach urzędowych, szkolnych czy medycznych, a także stworzenie pełnej więzi rodzinnej na przyszłość.

Nie jest to jednak wyłącznie formalność. Przysposobienie wywołuje daleko idące skutki osobiste i majątkowe – zwłaszcza przy przysposobieniu pełnym.

Czy potrzebna jest zgoda biologicznego ojca

Zasadą jest, że do przysposobienia potrzebna jest zgoda rodziców dziecka – art. 119 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Od tej zasady są wyjątki. Zgodnie z art. 119 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zgoda rodzica nie jest potrzebna, jeżeli:

• został pozbawiony władzy rodzicielskiej,
• jest nieznany,
• porozumienie z nim napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody.

Jeżeli więc biologiczny ojciec został prawomocnie pozbawiony władzy rodzicielskiej, jego zgoda na adopcję co do zasady nie będzie potrzebna. Sam fakt płacenia alimentów nie daje mu w takiej sytuacji prawa blokowania przysposobienia. Sąd i tak będzie jednak badał całokształt okoliczności i dobro dziecka.

W sprawach, w których ojciec nie figuruje w akcie urodzenia lub nie ma ustalonego pochodzenia dziecka od ojca, procedura wygląda inaczej – zobacz również: przysposobienie bez ojca.

Jakie są rodzaje przysposobienia i dlaczego to ważne

Polskie prawo rozróżnia przede wszystkim przysposobienie pełne i niepełne, a szczególną odmianą przysposobienia pełnego jest przysposobienie całkowite. Dla rodziny patchworkowej najczęściej znaczenie praktyczne mają dwa pierwsze rodzaje.

W sprawie przysposobienia dziecka partnerki najczęściej rozważane jest przysposobienie pełne przez małżonka rodzica. O szczegółowych skutkach można też przeczytać w materiale: skutki przysposobienia.

Skutki przysposobienia pełnego

Zgodnie z art. 121 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przez przysposobienie powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek, jak między rodzicami a dziećmi. Z kolei art. 121 § 2 stanowi, że przysposobiony nabywa prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa w stosunku do krewnych przysposabiającego. Natomiast art. 121 § 3 przewiduje, że ustają prawa i obowiązki przysposobionego wynikające z pokrewieństwa względem jego krewnych oraz prawa i obowiązki tych krewnych względem niego.

W praktyce oznacza to najczęściej, że po adopcji przez ojczyma:

• ojczym staje się wobec dziecka rodzicem w rozumieniu prawa,
• uzyskuje władzę rodzicielską – art. 123 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• dziecko oraz ojczym nabywają wobec siebie obowiązek alimentacyjny na zasadach ogólnych z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• powstaje ustawowe dziedziczenie między dzieckiem a ojczymem na zasadach przewidzianych m.in. w art. 931 i nast. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• dziecko wchodzi także do rodziny przysposabiającego od strony prawnej,
• może dojść do zmiany nazwiska dziecka zgodnie z art. 122 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Najdalej idący skutek to zerwanie więzi prawnych z rodziną biologicznego ojca. Jeżeli więc zależy Państwu na zachowaniu pełnych skutków prawnych między dzieckiem a rodziną biologiczną ojca, trzeba bardzo ostrożnie przeanalizować, czy właściwe będzie przysposobienie pełne, czy w ogóle adopcja jest najlepszym rozwiązaniem.

Czy po adopcji biologiczny ojciec nadal płaci alimenty

Co do zasady nie. Jeżeli wskutek przysposobienia pełnego wygasają prawa i obowiązki dziecka wobec biologicznego ojca i jego rodziny na podstawie art. 121 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, to wygasa również obowiązek alimentacyjny biologicznego ojca wobec dziecka wynikający z pokrewieństwa. W jego miejsce powstaje pełny stosunek prawny między dzieckiem a przysposabiającym.

W praktyce po prawomocnym orzeczeniu przysposobienia trzeba zwykle doprowadzić do uporządkowania także wcześniejszego tytułu alimentacyjnego, aby nie pozostawiać rozbieżności między nowym stanem prawnym a dotychczasowym orzeczeniem.

Czy dziecko dziedziczy po biologicznym ojcu po adopcji

Przy przysposobieniu pełnym co do zasady nie, ponieważ ustają prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa względem rodziny biologicznego ojca – art. 121 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W ich miejsce powstają prawa rodzinne i spadkowe względem przysposabiającego i jego krewnych – art. 121 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

To oznacza istotną zmianę także dla dalszej rodziny: dziadków, rodzeństwa i innych krewnych po stronie biologicznego ojca oraz po stronie ojczyma.

Przysposobienie niepełne – kiedy może mieć znaczenie

Zgodnie z art. 124 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd może orzec, że skutki przysposobienia polegają wyłącznie na powstaniu stosunku między przysposabiającym a przysposobionym. To oznacza słabszy zakres skutków niż przy przysposobieniu pełnym.

W praktyce rozwiązanie to może być rozważane wtedy, gdy rodzina chce stworzyć więź prawną między ojczymem a dzieckiem, ale nie chce pełnego wejścia dziecka do całej rodziny przysposabiającego albo nie chce pełnego zerwania wszystkich skutków rodzinnych z rodziną naturalną. To jednak zawsze wymaga oceny konkretnej sprawy przez sąd.

Adopcja zagraniczna a skuteczność w Polsce

Jeżeli dziecko jest obywatelem polskim albo skutki adopcji mają być ujawniane i wykonywane w Polsce, nie można zakładać automatycznie, że zagraniczne orzeczenie „zadziała samo”. Znaczenie mają tu przepisy ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego dotyczące uznawania orzeczeń zagranicznych, a w zależności od państwa także przepisy unijne, umowy międzynarodowe oraz ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego.

W praktyce mogą pojawić się co najmniej trzy odrębne kwestie:

• czy zagraniczne orzeczenie o przysposobieniu jest uznawane w Polsce,
• czy na jego podstawie można dokonać zmian w polskim akcie urodzenia dziecka,
• jakie dokumenty będą potrzebne w razie kontaktu z polskimi urzędami, szkołą, sądem lub przy wyrabianiu dokumentów dziecka.

To, czy potrzebne będzie formalne postępowanie przed polskim sądem, zależy m.in. od państwa wydania orzeczenia i jego charakteru. W sprawach międzynarodowych trzeba dodatkowo uwzględnić ustawę z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe, w szczególności przepisy o prawie właściwym dla przysposobienia.

Jeżeli adopcja miałaby zostać przeprowadzona za granicą, warto jeszcze przed wszczęciem procedury uzyskać analizę, czy i w jaki sposób będzie ona ujawniona w Polsce. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy rodzina mieszka poza Polską, ale dziecko ma polskie obywatelstwo, polski akt urodzenia albo planowany jest późniejszy powrót do kraju.

Zobacz również:

Co w razie kolejnej zmiany miejsca zamieszkania

Po przysposobieniu ojczym staje się rodzicem dziecka, więc uczestniczy w podejmowaniu istotnych decyzji dotyczących jego osoby i majątku na zasadach wynikających z art. 95 § 1 i art. 97 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że przy przeprowadzce do innego państwa czy powrocie do Polski będzie on współdecydował o sprawach dziecka jak każdy rodzic.

Jeżeli jednak rodzina żyje transgranicznie, trzeba odróżnić dwa poziomy:

• skutki samego przysposobienia jako stosunku rodzinnego,
• praktyczne uznawanie dokumentów i orzeczeń przez organy różnych państw.

Dlatego przy planowanych przeprowadzkach ważne są nie tylko przepisy polskie, ale też prawo państwa aktualnego pobytu oraz zasady uznawania orzeczeń rodzinnych za granicą.

Czy zamiast adopcji można zabezpieczyć opiekę nad dzieckiem po śmierci matki

Tak, ale nie daje to identycznych skutków jak adopcja. Jeżeli matka umrze, a dziecko pozostanie małoletnie, sąd opiekuńczy ustanawia opiekę – art. 145 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 149 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dobro dziecka nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem małoletniego powinna być ustanowiona przede wszystkim osoba wskazana przez ojca lub matkę, jeżeli nie byli pozbawieni władzy rodzicielskiej.

W praktyce oznacza to, że matka może wskazać męża jako kandydata na opiekuna prawnego dziecka. Takie wskazanie nie wiąże sądu absolutnie, ale ma duże znaczenie. Sąd zawsze bada dobro dziecka oraz sytuację drugiego rodzica biologicznego. Jeżeli biologiczny ojciec żyje i nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej, to po śmierci matki jego sytuacja prawna będzie oceniana w pierwszej kolejności.

Samo wskazanie opiekuna nie tworzy więc z góry trwałego „prawa do dziecka” dla męża matki. To tylko ważna wskazówka dla sądu na przyszłość. Adopcja daje znacznie mocniejszą i bardziej stabilną pozycję prawną.

Jak formalnie wskazać kandydata na opiekuna

Przepisy nie wprowadzają jedynej obowiązkowej formy takiego wskazania. W praktyce można to zrobić na piśmie, w testamencie lub w innym wyraźnym oświadczeniu. Dla bezpieczeństwa dowodowego najlepiej sporządzić dokument w formie pozwalającej jednoznacznie ustalić wolę rodzica, datę i osobę wskazaną.

Trzeba jednak pamiętać, że nawet prawidłowo sporządzone wskazanie nie zastępuje orzeczenia sądu opiekuńczego. Po śmierci rodzica sąd i tak będzie prowadził postępowanie, badał dobro dziecka i oceniał aktualne okoliczności.

Jak wygląda procedura adopcji pasierba w Polsce

Co do zasady sprawa trafia do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego jako sąd opiekuńczy. W postępowaniu sąd bada m.in. sytuację dziecka, relację z przysposabiającym, zgodę potrzebnych osób oraz to, czy adopcja służy dobru małoletniego. Znaczenie ma też rozsądna różnica wieku między przysposabiającym a przysposabianym – art. 114¹ § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W konkretnych sprawach sąd może żądać dokumentów dotyczących stanu cywilnego, miejsca pobytu, sytuacji rodzinnej, orzeczeń dotyczących władzy rodzicielskiej i alimentów oraz opinii specjalistów. Jeśli sprawa ma element zagraniczny, dochodzą dokumenty obcojęzyczne, apostille lub legalizacja oraz tłumaczenia przysięgłe.

FAQ

Czy pozbawienie ojca władzy rodzicielskiej automatycznie oznacza zgodę na adopcję?

Nie oznacza zgody, ale powoduje, że jego zgoda co do zasady nie jest potrzebna do przysposobienia – art. 119 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd nadal bada, czy adopcja jest zgodna z dobrem dziecka.

Czy po adopcji dziecko może nosić nazwisko ojczyma?

Tak, jest to możliwe. Kwestie nazwiska po przysposobieniu reguluje art. 122 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a szczegółowe rozstrzygnięcie zależy od treści orzeczenia i rodzaju przysposobienia.

Czy adopcja przez ojczyma jest odwracalna?

Co do zasady przysposobienie może być rozwiązane przez sąd tylko z ważnych powodów – art. 125 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wyjątkiem jest przysposobienie całkowite, którego rozwiązać nie można – art. 125¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy wystarczy testament matki, żeby mąż po jej śmierci opiekował się dzieckiem?

Nie. Testament albo inne oświadczenie może wskazywać kandydata na opiekuna, ale ostatecznie opiekuna ustanawia sąd opiekuńczy na podstawie art. 145 i art. 149 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy zagraniczna adopcja dziecka obywatela polskiego zawsze działa automatycznie w Polsce?

Nie zawsze. Zależy to od państwa wydania orzeczenia, właściwych przepisów o uznawaniu orzeczeń oraz od tego, jakie skutki mają być ujawnione w Polsce. W sprawach transgranicznych trzeba każdorazowo sprawdzić procedurę.

Źródła

• art. 95, art. 97, art. 114–127, art. 128, art. 145, art. 149 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 931 i nast. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe
• ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego