Prawa dziecka z ADHD i problemami emocjonalnymi w szkole

Jakie prawa ma dziecko z problemami emocjonalnymi w szkole?

Dziecko uczęszczające do szkoły ma prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki na podstawie art. 1 pkt 14 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe. Szkoła ma też obowiązek dostosowywać działania do potrzeb rozwojowych i edukacyjnych ucznia oraz jego możliwości psychofizycznych – wynika to z art. 1 pkt 5 i 6 Prawa oświatowego.

Jeżeli u dziecka występują trudności emocjonalne, zaburzenia zachowania, nadpobudliwość albo podejrzenie ADHD, szkoła nie powinna ograniczać się do karania. Jej podstawowym obowiązkiem jest rozpoznanie potrzeb ucznia i zorganizowanie wsparcia. Wynika to z § 2 ust. 1 oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach.

Pomoc psychologiczno-pedagogiczna jest udzielana m.in. z powodu zaburzeń zachowania lub emocji, trudności adaptacyjnych, szczególnych uzdolnień czy niepowodzeń edukacyjnych – § 2 ust. 2 pkt 4 i 8 tego rozporządzenia.

Czy szkoła może zmuszać rodzica do badań w swojej poradni?

Nie ma przepisu, który dawałby szkole prawo do przymuszania rodzica do diagnozy wyłącznie w poradni wskazanej przez szkołę. Szkoła może sugerować kontakt z publiczną poradnią psychologiczno-pedagogiczną, bo poradnie te wykonują zadania określone w art. 47 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, ale nie oznacza to obowiązku korzystania tylko z jednej konkretnej placówki.

W praktyce znaczenie ma to, do czego potrzebny jest dokument. Jeżeli chodzi o bieżące wsparcie ucznia, szkoła może organizować pomoc psychologiczno-pedagogiczną także bez opinii lub orzeczenia, z własnej inicjatywy lub na wniosek rodzica, nauczyciela, wychowawcy, specjalisty albo poradni – § 20 ust. 1 oraz § 23 ust. 1 rozporządzenia z 9 sierpnia 2017 r.

Jeżeli jednak potrzebne jest formalne orzeczenie lub opinia mające wywołać określone skutki w systemie oświaty, znaczenie może mieć dokument wydany przez publiczną poradnię psychologiczno-pedagogiczną albo – w przypadkach przewidzianych przepisami – poradnię niepubliczną posiadającą odpowiednie uprawnienia. To zależy od rodzaju sprawy.

Szkoła nie ma też prawa naciskać na leczenie farmakologiczne. Decyzje medyczne należą do rodziców i lekarzy, a nie do dyrektora czy nauczycieli.

Czy szkoła może ukarać dziecko zakazem udziału w wycieczce?

To zależy od dwóch kwestii: treści statutu szkoły oraz rzeczywistego zagrożenia bezpieczeństwa.

Zgodnie z art. 98 ust. 1 pkt 18 i 19 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe statut szkoły zawiera w szczególności rodzaje nagród i warunki ich przyznawania uczniom oraz tryb wnoszenia zastrzeżeń do przyznanej nagrody, a także rodzaje kar stosowanych wobec uczniów oraz tryb odwoływania się od kary.

Oznacza to, że szkoła nie może wymierzać kar „z własnego uznania”. Jeżeli statut nie przewiduje zakazu udziału w wycieczce jako kary, to taka sankcja co do zasady nie powinna być stosowana jako środek dyscyplinujący.

Co innego, gdy wyjazd stwarza realne i konkretne ryzyko dla bezpieczeństwa ucznia lub innych dzieci, którego szkoła obiektywnie nie jest w stanie opanować przy zachowaniu należytej staranności. Wtedy sprawa nie dotyczy już kary, ale odpowiedzialności szkoły za bezpieczeństwo uczniów podczas zajęć organizowanych przez szkołę. Taki przypadek powinien jednak być rzetelnie udokumentowany, indywidualnie oceniony i poprzedzony próbą zastosowania mniej dolegliwych rozwiązań.

Automatyczne wykluczanie dziecka z wycieczek tylko dlatego, że ma trudności emocjonalne albo podejrzenie ADHD, może naruszać zasadę równego traktowania ucznia i obowiązek zapewnienia mu wsparcia adekwatnego do potrzeb.

Czy szkoła może przenieść dziecko do innej klasy bez zgody rodzica?

Przeniesienie ucznia do równoległej klasy nie jest uregulowane wprost w ustawie jako odrębna procedura administracyjna, dlatego kluczowe znaczenie ma statut szkoły. Na podstawie art. 98 ust. 1 pkt 19 Prawa oświatowego statut określa rodzaje kar stosowanych wobec uczniów oraz tryb odwoływania się od kary.

Jeżeli statut przewiduje przeniesienie do innego oddziału jako karę lub środek porządkowy, szkoła może próbować go zastosować. Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Taka decyzja powinna być zgodna ze statutem, proporcjonalna, poprzedzona wcześniejszymi działaniami wychowawczymi i wspierającymi oraz podlegać procedurze odwoławczej opisanej w statucie.

Jeżeli statut nie przewiduje takiej sankcji, szkoła nie powinna jej stosować.

Inną sprawą jest przeniesienie ucznia do innej szkoły. W szkole publicznej jest to rozwiązanie wyjątkowe. Zgodnie z art. 98 ust. 1 pkt 20 Prawa oświatowego statut określa przypadki, w których dyrektor szkoły może wystąpić do kuratora oświaty z wnioskiem o przeniesienie ucznia do innej szkoły. Taka procedura dotyczy jednak sytuacji poważnych i nie może zastępować zwykłego radzenia sobie z trudnościami wychowawczymi lub emocjonalnymi dziecka.

W praktyce, jeżeli szkoła powołuje się na możliwość przeniesienia do innej klasy, trzeba od razu zażądać wskazania konkretnego paragrafu statutu oraz przekazania pisemnego rozstrzygnięcia z pouczeniem o odwołaniu.

Jakie obowiązki ma szkoła wobec ucznia z ADHD lub podejrzeniem ADHD?

Szkoła ma obowiązek udzielać pomocy psychologiczno-pedagogicznej w toku bieżącej pracy z uczniem oraz przez zintegrowane działania nauczycieli i specjalistów – § 6 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r.

Formy pomocy mogą obejmować m.in. zajęcia rozwijające umiejętności emocjonalno-społeczne, zajęcia korekcyjno-kompensacyjne, konsultacje, porady, warsztaty oraz indywidualizację pracy na lekcji – § 6 ust. 2 i § 7 tego rozporządzenia.

Pomoc dla rodziców i nauczycieli także jest elementem systemu. Zgodnie z § 5 rozporządzenia pomoc psychologiczno-pedagogiczna udzielana rodzicom uczniów i nauczycielom polega m.in. na wspieraniu ich w rozwiązywaniu problemów wychowawczych i dydaktycznych oraz rozwijaniu umiejętności wychowawczych.

W sprawach szkolnych związanych z trudnościami dziecka przydatne bywa także szersze spojrzenie na wsparcie ucznia, zwłaszcza gdy potrzebne są dostosowania organizacyjne i specjalistyczne.

Jeżeli szkoła ogranicza się wyłącznie do uwag, kar i nacisków na rodzica, a nie wdraża wsparcia, można jej zarzucić niewłaściwe wykonywanie obowiązków opiekuńczych i wychowawczych.

Czy szkoła może zastraszać rodziców kuratorium, innymi rodzicami albo sądem?

Nie. Szkoła ma prawo informować rodziców o problemach wychowawczych, zagrożeniach dla bezpieczeństwa czy potrzebie współpracy, ale nie może stosować nacisku, poniżania ani gróźb pozbawionych podstawy prawnej. Relacja szkoły z rodzicem powinna opierać się na współdziałaniu dla dobra dziecka, co wynika z funkcji wychowawczej i opiekuńczej szkoły określonej w art. 1 Prawa oświatowego.

Jeżeli szkoła twierdzi, że „zgłosi sprawę do kuratorium” albo „rodzice innych dzieci wymuszą usunięcie dziecka z klasy”, warto zażądać pisemnego stanowiska z podaniem podstawy prawnej. W praktyce już samo to często kończy nieformalne naciski.

Oczywiście, gdy zachowanie ucznia stwarza realne zagrożenie dla zdrowia lub życia innych osób, szkoła ma obowiązek reagować i dokumentować zdarzenia. Nie daje jej to jednak prawa do szykanowania rodziców ani pomijania procedur wsparcia.

Jak odwołać się od kary nałożonej na dziecko?

Najpierw trzeba sprawdzić statut szkoły. To właśnie statut, zgodnie z art. 98 ust. 1 pkt 19 Prawa oświatowego, powinien określać tryb odwoływania się od kary.

W praktyce warto:

• zażądać wydania kary na piśmie,
• poprosić o wskazanie dokładnego przepisu statutu,
• zażądać wglądu do notatek służbowych, protokołów, korespondencji i decyzji związanych ze sprawą,
• w terminie wskazanym w statucie złożyć odwołanie do organu lub osoby tam wskazanej.

W odwołaniu warto podnieść m.in. brak podstawy w statucie, brak proporcjonalności kary, pominięcie pomocy psychologiczno-pedagogicznej, nierówne traktowanie dziecka oraz brak wcześniejszych działań wspierających.

Gdzie złożyć skargę na szkołę?

To zależy od rodzaju naruszenia.

• Do dyrektora – gdy problem dotyczy nauczyciela, wychowawcy lub bieżącej organizacji pracy szkoły.
• Do organu prowadzącego szkołę (najczęściej gmina, miasto, powiat) – gdy chodzi o organizację pracy placówki, warunki, zaniedbania lub działania dyrektora.
• Do kuratora oświaty – gdy sprawa dotyczy naruszeń związanych z nadzorem pedagogicznym, praw ucznia, zgodności działania szkoły z przepisami oświatowymi.

Kurator oświaty sprawuje nadzór pedagogiczny na podstawie art. 55 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe. Skarga do kuratorium powinna być konkretna: z datami, opisem zdarzeń, wskazaniem świadków, kopią korespondencji i statutu.

Jeżeli problem wiąże się z przemocą domową lub konsekwencjami wpisów w dokumentacji szkolnej, w niektórych sprawach warto przeanalizować również zagadnienia takie jak niebieska karta.

Jakie dokumenty warto zebrać przed sporem ze szkołą?

Im lepiej udokumentowana sprawa, tym większa szansa na skuteczną interwencję. Warto zgromadzić:

• statut szkoły,
• dziennik elektroniczny, wiadomości od nauczycieli i dyrektora,
• notatki z rozmów z datami i nazwiskami,
• opinie psychologa, psychiatry, pedagoga lub poradni,
• pisemne wnioski składane do szkoły i potwierdzenia ich odbioru,
• informacje o karach, zakazach i odmowie udziału w wydarzeniach.

Warto też złożyć do szkoły pisemny wniosek o objęcie dziecka pomocą psychologiczno-pedagogiczną oraz o przekazanie informacji, jakie formy wsparcia zostały wdrożone i z jakim skutkiem.

Co napisać do szkoły w pierwszym piśmie?

Najbezpieczniej połączyć dwa żądania:

1. wniosek o objęcie dziecka pomocą psychologiczno-pedagogiczną,
2. wezwanie do wskazania podstawy prawnej zastosowanych lub zapowiadanych kar.

W piśmie warto zażądać:

• wskazania, jakie formy pomocy szkoła wdrożyła wobec dziecka,
• udostępnienia podstawy statutowej zakazu udziału w wycieczce lub przeniesienia do innej klasy,
• zaprzestania wywierania presji w zakresie farmakoterapii,
• wyznaczenia spotkania z wychowawcą, pedagogiem i dyrektorem.

Jeżeli szkoła nie reaguje, kolejnym krokiem może być odwołanie albo skarga.

FAQ

Czy szkoła może zakazać dziecku wyjazdu na wycieczkę jako kary?

Tak tylko wtedy, gdy taka kara wynika ze statutu i została zastosowana zgodnie z procedurą. Jeżeli zakaz nie ma podstawy statutowej, może być bezprawny. Osobno ocenia się sytuacje, gdy istnieje realne zagrożenie bezpieczeństwa.

Czy rodzic musi zgodzić się na badanie dziecka w poradni wskazanej przez szkołę?

Nie ma ogólnego obowiązku korzystania wyłącznie z poradni wskazanej przez szkołę. Trzeba jednak sprawdzić, jaki dokument i do jakiego celu jest potrzebny, bo w części spraw znaczenie ma opinia lub orzeczenie określonego typu poradni.

Czy szkoła może zmuszać do podawania dziecku leków?

Nie. Szkoła nie ma kompetencji do narzucania leczenia farmakologicznego. O leczeniu decydują rodzice i lekarz.

Czy można odwołać się od przeniesienia do innej klasy?

Tak, jeżeli statut przewiduje taki środek, musi też określać tryb odwołania. Trzeba żądać rozstrzygnięcia na piśmie i sprawdzić terminy oraz organ odwoławczy wskazany w statucie.

Do kogo złożyć skargę, gdy szkoła narusza prawa dziecka?

Zależnie od sprawy: do dyrektora, organu prowadzącego albo kuratora oświaty. Jeżeli problem dotyczy zgodności działań szkoły z prawem oświatowym i prawami ucznia, skarga do kuratorium jest często właściwym krokiem.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, Dz.U. 2017 poz. 59.
2. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach – Dz.U. 2017 poz. 1591.
3. Art. 98 ustawy – Prawo oświatowe.