Zakaz konkurencji dla programisty na umowie-zleceniu

Zakaz konkurencji przy umowie-zleceniu – od czego zacząć analizę?

W przypadku umowy-zlecenia albo innej umowy cywilnoprawnej nie stosuje się automatycznie przepisów o zakazie konkurencji z prawa pracy, czyli art. 101¹–101⁴ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Taki zakaz może jednak zostać skutecznie wprowadzony do umowy na podstawie art. 353¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, który pozwala stronom ułożyć stosunek prawny według własnego uznania, byle jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

To oznacza, że sama okoliczność, iż jest Pan związany umową-zleceniem, nie wyklucza ważności zakazu konkurencji. Nie można jednak przyjąć automatycznie, że każdy zapis będzie skuteczny w każdym zakresie. Odpowiedź zależy od dokładnego brzmienia postanowień umownych.

W opisanym stanie faktycznym zasadnicze znaczenie ma to, że umowa – według przedstawionego opisu – nie zakazuje każdej działalności informatycznej czy programistycznej, lecz wiąże zakaz z wykonywaniem działalności konkurencyjnej na rzecz określonych podmiotów, tj. kontrahentów zleceniodawcy.

Kiedy współpraca z inną firmą będzie naruszeniem zakazu konkurencji?

Jeżeli z umowy wynika, że działalnością konkurencyjną jest co do zasady projektowanie, tworzenie, modyfikowanie, opracowywanie, wdrażanie i utrzymywanie produktów informatycznych oraz ich sprzedaż i licencjonowanie, to sama definicja działalności konkurencyjnej jest szeroka. Trzeba jednak czytać ją łącznie z postanowieniem określającym na czyją rzecz taka działalność jest zakazana.

Jeżeli zakaz obejmuje tylko działalność wykonywaną na rzecz kontrahentów zleceniodawcy, z którymi zleceniodawca współpracował w czasie trwania Pana umowy, to decydujące jest ustalenie, czy druga firma:

• jest albo była kontrahentem zleceniodawcy w czasie trwania Państwa współpracy,
• pozostaje z nim w realnej relacji biznesowej, choćby pośredniej,
• należy do tej samej grupy podmiotów lub działa jako podwykonawca albo partner handlowy, jeżeli umowa ujmuje to szerzej.

Jeżeli druga firma nie była kontrahentem zleceniodawcy i nie współpracowała z nim w okresie trwania Pana umowy, to przedstawiona przez Pana interpretacja może być prawidłowa. W takim wariancie nie chodziłoby o ogólny zakaz pracy „w tej samej branży”, lecz o zakaz obsługi określonego kręgu podmiotów.

Uwaga praktyczna: samo to, że obie firmy tworzą autorskie systemy do zarządzania magazynami, nie przesądza jeszcze o naruszeniu zakazu. Znaczenie ma nie podobieństwo produktu jako takie, lecz to, czy nowy podmiot mieści się w umowno określonym kręgu podmiotów objętych zakazem.

Co warto sprawdzić przed podpisaniem drugiej umowy?

Przed rozpoczęciem współpracy z inną firmą warto ustalić co najmniej cztery kwestie:

Jeżeli nowa współpraca ma dotyczyć podobnego obszaru biznesowego, dobrze jest zebrać dowody, że nowy podmiot nie był kontrahentem obecnego zleceniodawcy. W praktyce znaczenie mogą mieć korespondencja, oficjalne oświadczenia, zakres usług, a czasem także informacje z rynku.

Czy 3-letni zakaz konkurencji po zakończeniu umowy jest ważny?

W umowach cywilnoprawnych nie ma przepisu odpowiadającego wprost art. 101² Kodeksu pracy, który przy zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy wymaga odszkodowania dla pracownika. Dlatego przy zleceniu strony mają większą swobodę kontraktową.

Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Postanowienie może zostać ocenione m.in. przez pryzmat:

• art. 353¹ Kodeksu cywilnego – granice swobody umów,
• art. 58 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego – nieważność czynności sprzecznej z ustawą albo zasadami współżycia społecznego,
• art. 5 Kodeksu cywilnego – zakaz nadużycia prawa podmiotowego,
• art. 484 § 2 Kodeksu cywilnego – możliwość miarkowania kary umownej przez sąd.

W praktyce 3-letni zakaz konkurencji po zakończeniu zlecenia może być uznany za ważny, ale jego wykonalność w konkretnym sporze zależy od okoliczności. Znaczenie ma zwłaszcza to, jak szeroko zakaz został sformułowany, czy rzeczywiście chroni uzasadniony interes zleceniodawcy i czy nie eliminuje faktycznie możliwości wykonywania zawodu.

Jeżeli zakaz ogranicza się wyłącznie do współpracy z konkretną, zamkniętą grupą kontrahentów zleceniodawcy, jego obrona w sporze jest zwykle łatwiejsza niż wtedy, gdy zapis praktycznie blokuje wszelką działalność programistyczną przez kilka lat.

Kara umowna 100 000 zł – czy zawsze trzeba ją zapłacić?

Nie zawsze. Kara umowna jest dopuszczalna na podstawie art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym można zastrzec w umowie naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego przez zapłatę określonej sumy. Zakaz konkurencji jest właśnie zobowiązaniem niepieniężnym.

Jednak nawet jeśli kara została wpisana do umowy, w razie sporu sąd może ją zmniejszyć. Wynika to z art. 484 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej, jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo kara jest rażąco wygórowana.

Dlatego kara 100 000 zł nie działa automatycznie jak mandat. Najpierw trzeba ocenić, czy w ogóle doszło do naruszenia zakazu, a dopiero potem – czy wysokość kary jest do obrony. Przy ocenie bierze się pod uwagę m.in. skalę naruszenia, czas jego trwania, wpływ na interes zleceniodawcy oraz proporcję między naruszeniem a sankcją.

Brak załącznika do umowy – czy umowa jest nieważna?

Co do zasady nie. Sam fakt, że nie otrzymał Pan załącznika wskazanego w umowie, nie powoduje automatycznie nieważności całej umowy. Nieważność czynności prawnej ocenia się według art. 58 Kodeksu cywilnego, a brak załącznika najczęściej nie oznacza sprzeczności z ustawą ani obejścia prawa.

Taki brak może jednak wywołać inne skutki:

• utrudnia ustalenie pełnej treści obowiązków stron,
• może prowadzić do sporu o to, jaki był wzór dokumentu lub procedura jego podpisywania,
• w odniesieniu do praw autorskich może osłabić stanowisko strony twierdzącej, że doszło do skutecznego przeniesienia praw do konkretnych utworów.

Jeżeli protokół miał potwierdzać przekazanie utworów i przeniesienie autorskich praw majątkowych, trzeba pamiętać, że zgodnie z art. 53 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności. Z kolei art. 41 ust. 2 tej ustawy stanowi, że umowa obejmuje pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione.

Jeżeli więc umowa uzależniała przejście praw do konkretnych rezultatów pracy od podpisania protokołu, to brak tego dokumentu może mieć znaczenie nie dla ważności całej umowy-zlecenia, ale dla oceny, czy i kiedy doszło do skutecznego przeniesienia praw autorskich do konkretnych utworów.

Jakie ryzyko wiąże się z niedostarczeniem protokołu?

Jeżeli z umowy wynika, że to zleceniobiorca ma obowiązek przekazywania miesięcznego protokołu, to jego brak może zostać potraktowany jako nienależyte wykonanie zobowiązania. W takiej sytuacji zleceniodawca może powoływać się na:

• postanowienia umowne o prawie do wypowiedzenia albo rozwiązania umowy ze skutkiem natychmiastowym, jeżeli umowa tak stanowi,
• art. 471 Kodeksu cywilnego – odpowiedzialność odszkodowawcza za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania, chyba że dłużnik wykaże, że nastąpiło to wskutek okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności.

Jednocześnie w konkretnym sporze istotne byłoby to, czy brak protokołu rzeczywiście obciąża wyłącznie Pana. Jeżeli wzór protokołu miał dostarczyć zleceniodawca, a tego nie zrobił, może to mieć znaczenie dla oceny odpowiedzialności, zwłaszcza w świetle art. 354 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym wierzyciel powinien współdziałać przy wykonaniu zobowiązania w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego.

Innymi słowy: sam brak załącznika nie unieważnia umowy, ale może być ważnym argumentem obronnym, jeżeli druga strona zarzuca Panu niewykonanie obowiązku, do którego realizacji potrzebny był dokument, którego Panu nie przekazano.

Wnioski dla opisanej sytuacji

Na podstawie przedstawionego opisu można przyjąć, że:

1. sam fakt wykonywania usług programistycznych dla innej firmy nie musi oznaczać naruszenia zakazu konkurencji,
2. decydujące jest ustalenie, czy nowa firma była kontrahentem obecnego zleceniodawcy w okresie trwania Państwa umowy albo mieści się w innej kategorii podmiotów objętych zakazem,
3. brak przekazania protokołu nie powoduje automatycznie nieważności umowy,
4. brak protokołu może jednak rodzić skutki w zakresie odpowiedzialności umownej i przeniesienia praw autorskich.

Jeżeli chce Pan bezpiecznie podpisać drugą umowę, najlepiej najpierw porównać: definicję działalności konkurencyjnej, definicję kontrahenta, czas trwania zakazu oraz postanowienia o karze umownej i prawach autorskich. Dopiero po takiej analizie można realnie ocenić poziom ryzyka.

FAQ

Czy programista na zleceniu może pracować dla dwóch firm jednocześnie?

Tak, jeżeli umowa tego nie wyklucza. Ograniczenie może wynikać z klauzuli zakazu konkurencji wprowadzonej na podstawie art. 353¹ Kodeksu cywilnego.

Czy podobny profil działalności obu firm oznacza automatycznie konkurencję?

Nie. Trzeba sprawdzić, jak umowa definiuje działalność konkurencyjną i czy zakaz odnosi się do wszystkich podmiotów z rynku, czy tylko do kontrahentów zleceniodawcy.

Czy brak odszkodowania za zakaz konkurencji po umowie czyni zapis nieważnym?

Nie automatycznie. W umowie cywilnoprawnej nie działa wprost mechanizm z art. 101² Kodeksu pracy. Taki zapis ocenia się przede wszystkim przez art. 353¹ i art. 58 Kodeksu cywilnego.

Czy kara umowna 100 000 zł może zostać obniżona?

Tak. Zgodnie z art. 484 § 2 Kodeksu cywilnego sąd może miarkować karę umowną, jeżeli jest rażąco wygórowana albo zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane.

Czy brak załącznika do umowy unieważnia umowę?

Zwykle nie. Taki brak najczęściej nie powoduje nieważności całej umowy, ale może mieć znaczenie dowodowe i wpływać na ocenę konkretnych obowiązków, np. dotyczących praw autorskich.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141

3. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83