Zwrot składek KRUS wypłacony byłej żonie – co można zrobić?

Podleganie ubezpieczeniu KRUS a praca lub działalność za granicą

Podstawowa zasada wynika z art. 7 ust. 1 oraz art. 16 ust. 1 i 3 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Ubezpieczeniu społecznemu rolników podlega rolnik, jego małżonek i domownik, jeżeli spełniają warunki ustawowe i jednocześnie nie podlegają innemu ubezpieczeniu społecznemu.

W praktyce oznacza to, że jeżeli od 2015 r. wykonywał Pan za granicą pracę albo prowadził tam działalność, a z tego tytułu podlegał Pan obowiązkowemu systemowi ubezpieczeń społecznych w innym państwie, KRUS mógł stwierdzić ustanie ubezpieczenia rolniczego z datą wsteczną. W sprawach transgranicznych znaczenie mają także przepisy unijne dotyczące koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, w szczególności rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 oraz rozporządzenie wykonawcze nr 987/2009. Zasada jest jedna: w tym samym czasie co do zasady podlega się ustawodawstwu tylko jednego państwa.

Jeżeli więc zagraniczne ubezpieczenie było obowiązkowe, opłacanie składek do KRUS za ten sam okres mogło okazać się nienależne. Sama nadpłata nie przesądza jednak jeszcze, że KRUS mógł wypłacić pieniądze dowolnej osobie związanej z gospodarstwem lub małżeństwem.

Kto może dostać zwrot nadpłaconych składek KRUS

Zgodnie z art. 41b ust. 10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nadpłacone lub nienależnie opłacone składki podlegają z urzędu zaliczeniu na poczet zaległych lub bieżących składek, a w razie ich braku – na poczet przyszłych składek, chyba że płatnik złoży wniosek o zwrot składek. Z kolei art. 41b ust. 11 tej ustawy stanowi, że nadpłacone lub nienależnie opłacone składki nie podlegają zwrotowi, jeżeli od dnia ich opłacenia upłynęło 5 lat.

Kluczowe jest więc ustalenie, kto w konkretnej sprawie był płatnikiem składek i na jakiej podstawie KRUS przyjął, że zwrot ma nastąpić właśnie byłej żonie. Sam fakt, że była ona współmałżonkiem, osobą wskazaną na nakazie płatniczym albo osobą pracującą w gospodarstwie, nie przesądza automatycznie, że mogła skutecznie wystąpić o zwrot składek należnych z tytułu Pana ubezpieczenia.

Jeżeli składki dotyczyły Pana ubezpieczenia, a zwrot został dokonany wyłącznie na podstawie oświadczenia byłej żony, bez Pana podpisu, pełnomocnictwa albo wyraźnego umocowania, trzeba zweryfikować, czy KRUS miał dostateczną podstawę do wypłaty.

Czy KRUS mógł wypłacić zwrot byłej żonie

To zależy od dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. Sama odpowiedź nie jest automatyczna.

Jeżeli w aktach KRUS znajduje się:

• wniosek o zwrot podpisany przez Pana,
• pełnomocnictwo dla żony do działania w Pana imieniu,
• dokumenty wskazujące, że zwrot dotyczył składek opłaconych przez nią jako płatnika,
• albo dane rachunku bankowego zaakceptowane przez Pana,

wówczas podważenie wypłaty może być trudniejsze.

Jeżeli jednak w aktach nie ma takiej podstawy, można podnosić, że KRUS wypłacił zwrot osobie nieuprawnionej. W takiej sytuacji warto wystąpić do KRUS o:

• wgląd w akta sprawy i wydanie kopii dokumentów, na podstawie art. 73 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego,
• informację, jaka decyzja albo jaka czynność materialno-techniczna stanowiła podstawę zwrotu,
• wskazanie, kto został uznany za płatnika składek i na jakiej podstawie,
• wskazanie daty wypłaty, kwoty, numeru rachunku oraz osoby składającej wniosek.

Jeżeli KRUS wydał decyzję, można rozważyć odwołanie od decyzji do sądu w trybie właściwym dla spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Jeżeli decyzja została już doręczona i termin minął, trzeba badać, czy istnieją podstawy do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji na zasadach z Kodeksu postępowania administracyjnego. Wybór trybu zależy od tego, jaki dokument faktycznie wydał KRUS i kiedy Pan się o nim dowiedział.

Zwrot składek a majątek wspólny małżonków

Osobną kwestią jest to, czy pieniądze po wypłacie weszły do majątku wspólnego małżonków. Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania, chyba że należą do majątku osobistego jednego z małżonków.

Jeżeli składki były opłacane w czasie trwania wspólności ustawowej z majątku wspólnego, były małżonek może twierdzić, że zwrócone środki także miały taki charakter. To jednak nie oznacza, że KRUS mógł bez podstawy przekazać całość zwrotu wyłącznie jednej stronie. Oznacza jedynie, że po stronie cywilnej może powstać spór o rozliczenie tych pieniędzy przy podziale majątku wspólnego albo w odrębnym roszczeniu o zapłatę.

Jeżeli rozwód już zapadł i majątek nie został podzielony, kwota zwrotu może podlegać rozliczeniu w sprawie o podział majątku wspólnego. Jeżeli podział już nastąpił, trzeba ocenić, czy możliwe jest dochodzenie zwrotu części lub całości kwoty w zwykłym procesie cywilnym.

Pobieranie zasiłku chorobowego przez żonę na Pana osobę

Jeżeli podczas Pana pobytu za granicą żona składała do KRUS zwolnienia lekarskie dotyczące Pana i odbierała wypłacane świadczenia, trzeba ustalić dokładnie:

• czy zwolnienia były autentyczne,
• czy były składane za Pana wiedzą i zgodą,
• na jaki rachunek wypłacano świadczenia,
• czy KRUS dysponował pełnomocnictwem albo dyspozycją odbioru świadczeń.

Jeżeli świadczenie zostało pobrane na podstawie nieprawdziwych danych, może wchodzić w grę obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń na podstawie przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników dotyczących świadczeń pobranych nienależnie. Równolegle może powstać odpowiedzialność karna, w zależności od ustalonego stanu faktycznego, np. za podrobienie dokumentu z art. 270 § 1 Kodeksu karnego, oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego lub przywłaszczenie z art. 284 § 1 Kodeksu karnego.

Nie należy jednak formułować takich zarzutów wyłącznie na podstawie przypuszczeń. Najpierw trzeba uzyskać dokumenty z KRUS, historię wypłat i kopie złożonych formularzy.

Jakie działania warto podjąć krok po kroku

W opisanej sytuacji najrozsądniejsza jest kolejność działań:

Czy można odzyskać pieniądze od byłej żony

Tak, ale podstawa roszczenia zależy od ustaleń.

Możliwe warianty to m.in.:

• rozliczenie w postępowaniu o podział majątku wspólnego, jeżeli środki pochodziły z majątku wspólnego,
• pozew o zapłatę, jeżeli była żona pobrała środki, które w całości albo w części nie powinny przypaść jej,
• dochodzenie roszczeń po ustaleniu, że działała bez umocowania albo na podstawie nieprawdziwych dokumentów.

Jeżeli zwrot dotyczył okresu, w którym małżeńska wspólność ustawowa jeszcze trwała, odzyskanie całej kwoty może być trudniejsze niż odzyskanie części odpowiadającej Pana udziałowi w rozliczeniach. Jeżeli jednak środki zostały pobrane wskutek wprowadzenia KRUS w błąd albo podrobienia podpisu, sytuacja prawna byłej żony jest znacznie słabsza.

Na co uważać w praktyce

W takich sprawach najczęstszy błąd polega na kierowaniu od razu pisma do prokuratury bez wcześniejszego zebrania dokumentów z KRUS. Tymczasem dla powodzenia sprawy znaczenie mają szczegóły:

• kto formalnie figurował jako płatnik składek,
• czy istniała decyzja o ustaniu ubezpieczenia,
• czy był złożony wniosek o zwrot,
• czy zwrot dotyczył składek Pana, żony, czy obojga,
• czy w dacie zwrotu istniała jeszcze wspólność majątkowa,
• czy rachunek bankowy był wcześniej zgłoszony do KRUS.

Dopiero po ustaleniu tych okoliczności można sensownie ocenić, czy większe szanse daje odwołanie od działań KRUS, pozew cywilny przeciwko byłej żonie, czy zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

FAQ

Czy KRUS może cofnąć ubezpieczenie wstecz?

Tak, jeżeli ustali, że dana osoba w spornym okresie nie spełniała warunków do podlegania ubezpieczeniu rolniczemu, np. podlegała innemu obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu. Podstawą są m.in. art. 7 i art. 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Po jakim czasie przepada zwrot nadpłaconych składek KRUS?

Zgodnie z art. 41b ust. 11 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników zwrot nie przysługuje, jeżeli od dnia opłacenia składki upłynęło 5 lat.

Czy była żona może sama odebrać zwrot składek dotyczących męża?

Nie zawsze. Zależy to od tego, kto był płatnikiem, jaki był charakter składek, czy istniało pełnomocnictwo oraz jakie dokumenty znalazły się w aktach KRUS.

Czy warto iść od razu na policję lub do prokuratury?

Warto najpierw zebrać dokumenty z KRUS. Bez nich trudno wykazać, czy doszło do podrobienia podpisu, podania nieprawdy albo pobrania nienależnych świadczeń.

Czy zwrócone składki można rozliczyć przy podziale majątku?

Tak, jeżeli składki były opłacane z majątku wspólnego i zwrot nastąpił w związku z tymi środkami. Ostateczna ocena zależy jednak od momentu wypłaty, ustroju majątkowego i treści orzeczeń rozwodowych.

Źródła

• art. 7 ust. 1, art. 16 ust. 1 i 3, art. 41b ust. 10–11 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, Dz.U. z późn. zm.
• art. 73 § 1 i 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, Dz.U. z późn. zm.
• art. 31 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. z późn. zm.
• art. 270 § 1, art. 284 § 1, art. 286 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, Dz.U. z późn. zm.
• rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego
• rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia nr 883/2004