Czy można wyłączyć dziecko pozamałżeńskie od spadku?

Pozycja dziecka pozamałżeńskiego w dziedziczeniu

Jeżeli dziecko zostało uznane albo ojcostwo zostało ustalone prawomocnym orzeczeniem, to w prawie spadkowym jest traktowane tak samo jak każde inne dziecko spadkodawcy. Wynika to z art. 931 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym w pierwszej kolejności powołane do spadku z ustawy są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek.

W praktyce oznacza to, że nie ma legalnej możliwości „wyłączenia” dziecka od spadku wyłącznie z powodu jego pozamałżeńskiego pochodzenia. Taka okoliczność nie stanowi podstawy ani do pominięcia w dziedziczeniu ustawowym, ani do wydziedziczenia.

Jeżeli nie zostanie sporządzony testament, po śmierci jednego z małżonków udział w spadku po zmarłym przypadnie małżonkowi oraz wszystkim dzieciom. Udziały są równe, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku – art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

Testament pozwala zmienić dziedziczenie, ale nie zawsze usuwa zachowek

Najprostszym sposobem zmiany porządku dziedziczenia jest testament. Spadkodawca może powołać do całości spadku żonę, pomijając dzieci. Podstawą jest art. 941 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Powiązaną kwestią jest to, jak zabezpieczyć majątek przed ślubem, żeby mąż nie dziedziczył.

W praktyce można więc sporządzić testament, w którym cały udział należący do męża w mieszkaniu zostanie zapisany żonie. Jeżeli mieszkanie należy do małżonków po połowie, testament obejmie tylko udział należący do spadkodawcy, a nie udział drugiego małżonka.

Trzeba jednak odróżnić dziedziczenie od zachowku. Dziecko pominięte w testamencie zazwyczaj nadal może żądać zapłaty zachowku na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Co do zasady wynosi on połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby tej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, a gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni – dwie trzecie tego udziału.

Dlatego sam testament nie daje automatycznie odpowiedzi na pytanie, jak całkowicie wyłączyć dziecko pozamałżeńskie od korzyści majątkowych po śmierci ojca.

W jakiej formie sporządzić testament?

Najczęściej wybierany jest testament własnoręczny albo notarialny.

Testament własnoręczny jest ważny, gdy spadkodawca napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą – art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego. Brak daty nie zawsze powoduje nieważność, ale tylko wtedy, gdy nie wywołuje wątpliwości wskazanych w art. 949 § 2 Kodeksu cywilnego.

Testament notarialny sporządza się w formie aktu notarialnego – art. 950 Kodeksu cywilnego. W sprawach rodzinnych i spadkowych to zwykle bezpieczniejsze rozwiązanie, bo zmniejsza ryzyko sporów co do autentyczności, daty i treści testamentu.

Jeżeli zależy Państwu na realnym uporządkowaniu spraw po śmierci, warto też zawczasu ustalić, jak później ma wyglądać stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz, zwłaszcza gdy któryś ze spadkobierców mieszka poza Polską.

Czy można wydziedziczyć dziecko pozamałżeńskie?

Tak, ale tylko wtedy, gdy istnieje jedna z ustawowych przyczyn wydziedziczenia. Nie wystarcza sama niechęć, brak więzi emocjonalnej czy chęć ochrony żony i dzieci z małżeństwa.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Wydziedziczenie musi wynikać z testamentu i powinno zawierać wskazanie przyczyny. Wprost wymaga tego art. 1009 Kodeksu cywilnego. Jeżeli przyczyna nie zostanie podana albo okaże się nieprawdziwa, wydziedziczenie może zostać uznane za nieskuteczne.

Znaczenie ma również art. 1010 § 1 Kodeksu cywilnego: spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli mu przebaczył. Przebaczenie może być skuteczne nawet wtedy, gdy spadkodawca nie miał pełnej zdolności do czynności prawnych, byle nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem – art. 1010 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy przepisanie mieszkania na żonę za życia rozwiąże problem?

To zależy od wybranej umowy.

Darowizna udziału w mieszkaniu na rzecz żony może zmniejszyć majątek, który pozostanie po śmierci, ale nie zawsze wyłączy roszczenie o zachowek. Przy obliczaniu zachowku dolicza się bowiem darowizny według zasad z art. 993-995 Kodeksu cywilnego. W odniesieniu do spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku często oznacza to, że pominięte dziecko nadal będzie mogło żądać zapłaty od obdarowanej.

Umowa dożywocia bywa w takich sprawach korzystniejsza niż darowizna. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien – w braku odmiennej umowy – przyjąć go jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

W praktyce prawidłowo zawarta umowa dożywocia nie jest traktowana jak darowizna przy obliczaniu zachowku, ponieważ jest umową odpłatną. To częsty sposób zabezpieczenia małżonka albo dziecka, które rzeczywiście przejmuje obowiązek opieki.

Trzeba jednak uważać: jeżeli strony nazwą czynność „dożywociem”, ale w istocie nie będzie realnych świadczeń na rzecz zbywcy, może powstać spór, czy nie była to faktycznie darowizna. Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego i treści aktu notarialnego.

Co jest bezpieczniejsze: testament, darowizna czy dożywocie?

Jaki wariant najczęściej ma sens w opisanej sytuacji?

Jeżeli celem jest przede wszystkim to, aby po śmierci męża żona mogła spokojnie dysponować mieszkaniem, najczęściej rozważa się dwa warianty:

1. testament na rzecz żony – prostszy organizacyjnie, ale nie eliminuje sam w sobie zachowku dziecka pominiętego w testamencie,
2. umowę dożywocia dotyczącą nieruchomości lub udziału w niej – jeżeli ma odpowiadać rzeczywistej potrzebie opieki i utrzymania.

Nie zawsze jednak da się zastosować identyczne rozwiązanie. Znaczenie mają m.in.: skład majątku, ustrój majątkowy małżeński, to, kto faktycznie ma zapewniać opiekę, czy istnieją inne nieruchomości, a także relacje rodzinne, które mogłyby uzasadniać albo wykluczać wydziedziczenie.

Zobacz również:

umowa o zrzeczenie się dziedziczenia a testament i zachoweknieprawdziwy powód wydziedziczenia w testamencie

Czego nie da się zrobić skutecznie?

Nie da się skutecznie zastrzec „na wszelki wypadek”, że dziecko pozamałżeńskie nic nie dostanie tylko dlatego, że nie pochodzi z małżeństwa. Nie wystarczy też ustna deklaracja rodzica, zwykłe pismo bez cech testamentu albo prywatne ustalenie rodzinne.

Nie można również sporządzić wspólnego testamentu małżonków w jednym dokumencie. Zgodnie z art. 942 Kodeksu cywilnego testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy.

FAQ

Czy dziecko nieślubne ma takie same prawa do spadku jak dzieci z małżeństwa?

Tak. Jeżeli pochodzenie dziecka od spadkodawcy zostało prawnie ustalone, dziedziczy ono na takich samych zasadach jak pozostałe dzieci na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy testament na żonę wystarczy, aby dziecko nic nie dostało?

Nie zawsze. Testament może wyłączyć dziecko z dziedziczenia, ale co do zasady nie pozbawia go prawa do zachowku z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy można wydziedziczyć dziecko, bo nie utrzymuje kontaktu?

Samo osłabienie relacji nie zawsze wystarczy. Trzeba wykazać jedną z przesłanek z art. 1008 Kodeksu cywilnego, np. uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. Każda sprawa zależy od konkretnych faktów.

Czy darowizna mieszkania dla żony usuwa zachowek?

Nie daje takiej pewności. Darowizna może być doliczana do substratu zachowku według art. 993-995 Kodeksu cywilnego.

Czy umowa dożywocia jest lepsza od darowizny?

Często tak, jeśli ma być rzeczywistą odpłatną umową opiekuńczo-utrzymaniową. Zwykle jest korzystniejsza od darowizny w kontekście zachowku, ale jej treść musi odpowiadać art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 908 § 1, art. 931 § 1, art. 941, art. 942, art. 949 § 1-2, art. 950, art. 991 § 1, art. 993-995, art. 1008, art. 1009, art. 1010 § 1-2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Tekst aktu: ISAP – Kodeks cywilny.