Uszkodzony towar w transporcie – czy klient może potrącić szkodę z frachtu?

Czy klient może potrącić szkodę z Państwa fakturą?

Nie zawsze. Potrącenie jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy spełnione są warunki z art. 498 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Z przepisu wynika, że gdy dwie osoby są względem siebie jednocześnie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze albo rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub innym organem państwowym.

W praktyce oznacza to, że klient nie może skutecznie powołać się na potrącenie tylko dlatego, że powstała szkoda w towarze. Musi jeszcze wykazać, że ma wobec Państwa własną, istniejącą, wymagalną i zaskarżalną wierzytelność pieniężną. Jeżeli odpowiedzialność za szkodę jest sporna albo nie została jeszcze ustalona co do zasady lub wysokości, to skuteczność potrącenia może być podważana.

Jeżeli więc szkoda została zgłoszona do ubezpieczyciela, a Państwo kwestionują własną odpowiedzialność jako spedytora, to klient nie ma podstaw do traktowania potrącenia jako automatycznie skutecznego.

Kto odpowiada za uszkodzenie towaru: przewoźnik czy spedytor?

To zależy od tego, jaki był rzeczywisty model współpracy i treść umowy. Jeżeli zawarli Państwo umowę spedycji, zastosowanie ma art. 794 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przez umowę spedycji spedytor zobowiązuje się za wynagrodzeniem do wysłania lub odbioru przesyłki albo do dokonania innych usług związanych z jej przewozem.

W takiej sytuacji kluczowy jest art. 799 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym spedytor jest odpowiedzialny za przewoźników i dalszych spedytorów, którymi posługuje się przy wykonaniu zlecenia, chyba że nie ponosi winy w wyborze. To bardzo ważny wyjątek. Oznacza on, że odpowiedzialność spedytora nie jest absolutna.

Jeżeli natomiast w świetle umowy i sposobu jej wykonywania występowali Państwo faktycznie jako przewoźnik umowny, a nie tylko spedytor, ocena może być inna. Wtedy znaczenie będą miały przepisy ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. – Prawo przewozowe, w szczególności art. 65 ust. 1 Prawa przewozowego, zgodnie z którym przewoźnik ponosi odpowiedzialność za utratę, ubytek lub uszkodzenie przesyłki powstałe od przyjęcia jej do przewozu aż do wydania, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Dlatego w sporze trzeba najpierw ustalić, czy byli Państwo spedytorem, przewoźnikiem, czy też podmiotem, który wobec klienta przyjął szerszą odpowiedzialność umowną.

Kiedy spedytor może uwolnić się od odpowiedzialności?

Aby powołać się skutecznie na art. 799 Kodeksu cywilnego, trzeba wykazać brak winy w wyborze przewoźnika. W obrocie profesjonalnym ocena następuje z uwzględnieniem art. 355 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, czyli z perspektywy należytej staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju, a od przedsiębiorcy – z uwzględnieniem zawodowego charakteru działalności.

W praktyce na korzyść spedytora przemawiają zwłaszcza takie okoliczności jak:

• sprawdzenie, czy przewoźnik legalnie prowadzi działalność transportową,
• weryfikacja posiadania wymaganych licencji lub zezwoleń, jeżeli były potrzebne w danym rodzaju przewozu,
• sprawdzenie polisy OCP lub innego ubezpieczenia odpowiedzialności,
• weryfikacja danych rejestrowych przedsiębiorcy,
• dotychczasowa poprawna współpraca albo brak sygnałów o nierzetelności przewoźnika,
• dobór środka transportu odpowiedniego do rodzaju ładunku, o ile taki obowiązek wynikał z przekazanych spedytorowi informacji.

Orzecznictwo przyjmuje, że spedytor nie odpowiada automatycznie za każdy błąd przewoźnika, jeżeli przewoźnik został dobrany z należytą starannością. Znaczenie ma tu m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 27 stycznia 2004 r., II CK 389/02, w którym zaakcentowano możliwość uwolnienia się spedytora od odpowiedzialności przez wykazanie braku winy w wyborze.

Czy wykonanie usługi transportowej i szkoda w towarze to to samo roszczenie?

Nie. To zwykle są dwa odrębne stosunki rozliczeniowe. Jedno roszczenie dotyczy zapłaty za wykonaną usługę przewozową albo spedycyjną, a drugie ewentualnego odszkodowania za uszkodzenie towaru.

Jeżeli po incydencie uszkodzony towar został rozładowany, następnie załadowano nowy towar i dostarczono go prawidłowo do miejsca przeznaczenia, to co do zasady usługa została wykonana. W takiej sytuacji wynagrodzenie za transport lub spedycję pozostaje należne, chyba że strony umówiły się inaczej albo szkoda i nienależyte wykonanie usługi uzasadniają inne rozliczenie na tle konkretnej umowy.

Klient może oczywiście dochodzić odszkodowania, ale nie oznacza to jeszcze, że może samodzielnie „odjąć” sobie dowolną kwotę z Państwa faktury. Do skutecznego potrącenia musi istnieć wierzytelność wobec właściwego podmiotu i w odpowiedniej wysokości.

Znaczenie zgłoszenia szkody do ubezpieczyciela

Samo skierowanie sprawy do ubezpieczyciela nie przenosi automatycznie odpowiedzialności prawnej między stronami. Ubezpieczenie jest tylko źródłem ewentualnego zaspokojenia roszczenia. Jeżeli odszkodowanie ma zostać wypłacone bezpośrednio klientowi z polisy przewoźnika albo z innego właściwego ubezpieczenia, to wzmacnia argument, że szkoda powinna być rozliczana w odrębnym trybie, a nie przez samowolne pomniejszenie należności z Państwa faktury.

Trzeba jednak pamiętać, że jeżeli ubezpieczyciel odmówi wypłaty albo wypłaci jedynie część odszkodowania, klient może nadal kierować roszczenia do podmiotu, który jego zdaniem odpowiada za szkodę. Wtedy znaczenie będzie miało to, czy uda się wykazać brak Państwa odpowiedzialności jako spedytora.

W sprawach przewozowych duże znaczenie dowodowe mają też dokumenty operacyjne: list przewozowy, protokół szkody, dokumentacja fotograficzna, oświadczenie kierowcy, korespondencja po szkodzie i warunki zlecenia.

Jak odpisać klientowi, że potrącenie jest bezpodstawne?

W odpowiedzi warto zachować spokojny i rzeczowy ton. Pismo powinno wskazywać, że:

• nie uznają Państwo potrącenia za skuteczne,
• wynagrodzenie z faktury za transport lub spedycję jest należne, ponieważ usługa została wykonana,
• ewentualne roszczenie odszkodowawcze klienta jest odrębne od roszczenia o zapłatę frachtu,
• przesłanki potrącenia z art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego nie zostały spełnione, jeżeli wierzytelność klienta wobec Państwa jest sporna albo niewymagalna,
• jeżeli działali Państwo jako spedytor, to zgodnie z art. 799 Kodeksu cywilnego odpowiedzialność spedytora odpada w razie braku winy w wyborze przewoźnika,
• szkoda została zgłoszona do ubezpieczyciela i powinna być rozliczona w tym trybie albo wobec podmiotu faktycznie odpowiedzialnego.

Można również wezwać klienta do zapłaty pełnej kwoty z faktury w oznaczonym terminie wraz z zastrzeżeniem naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie. Jeżeli obie strony są przedsiębiorcami, mogą mieć zastosowanie także przepisy ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych, w tym dotyczące odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych.

Na co uważać przed wysłaniem odpowiedzi?

Przed zajęciem stanowiska proszę sprawdzić przede wszystkim:

Jeżeli w umowie znalazły się klauzule rozszerzające Państwa odpowiedzialność ponad model z art. 799 Kodeksu cywilnego, sytuacja może wyglądać inaczej. Dlatego ostateczna ocena zawsze zależy od dokumentów i konkretnego stanu faktycznego.

Jakie przepisy mają tu największe znaczenie?

W opisanej sytuacji najważniejsze są zwykle:

• art. 794 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – definicja umowy spedycji,
• art. 799 Kodeksu cywilnego – odpowiedzialność spedytora za przewoźników i dalszych spedytorów, z możliwością uwolnienia się przez wykazanie braku winy w wyborze,
• art. 355 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego – należyta staranność,
• art. 498 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego – przesłanki i skutek potrącenia,
• art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. – Prawo przewozowe – odpowiedzialność przewoźnika za uszkodzenie przesyłki, jeżeli mamy do czynienia z przewozem krajowym i odpowiedzialnością przewoźnika.

FAQ

Czy klient może bez mojej zgody pomniejszyć fakturę o wartość szkody?

Może złożyć oświadczenie o potrąceniu, ale będzie ono skuteczne tylko wtedy, gdy spełnione są warunki z art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli odpowiedzialność za szkodę jest sporna, potrącenie można kwestionować.

Czy spedytor zawsze odpowiada za przewoźnika?

Nie. Zgodnie z art. 799 Kodeksu cywilnego spedytor może uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wykaże brak winy w wyborze przewoźnika.

Czy wypłata z ubezpieczenia wyklucza spór z klientem?

Nie zawsze. Ubezpieczyciel może wypłacić świadczenie, odmówić go albo wypłacić tylko część. To nie przesądza automatycznie o odpowiedzialności cywilnej między stronami umowy.

Czy jeśli towar ostatecznie dotarł cały, faktura za transport nadal się należy?

Co do zasady tak, jeżeli usługa została wykonana. Odrębną kwestią pozostaje ewentualne roszczenie za wcześniejsze uszkodzenie pierwszej partii towaru.

Czy warto odpowiedzieć klientowi pisemnie?

Tak. Najlepiej wyraźnie zakwestionować potrącenie, wskazać podstawy prawne i wezwać do zapłaty pełnej kwoty z faktury. Taka odpowiedź porządkuje spór i ma znaczenie dowodowe.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 355 § 1 i § 2, art. 498 § 1 i § 2, art. 794 § 1, art. 799 – ISAP.

2. Ustawa z dnia 15 listopada 1984 r. – Prawo przewozowe, w szczególności art. 65 ust. 1 – ISAP.

3. Wyrok Sądu Najwyższego z 27 stycznia 2004 r., II CK 389/02.

4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 6 października 2015 r., I ACa 840/15.