Wyjazd rodziców za granicę a opieka nad dzieckiem

Czy na czas wyjazdu za granicę trzeba ustanawiać opiekuna prawnego?

Nie zawsze. To najważniejsza korekta wobec zbyt kategorycznego podejścia, które często pojawia się w praktyce. Sam fakt, że oboje rodzice wyjeżdżają na kilka miesięcy do pracy za granicę, nie oznacza jeszcze automatycznie konieczności zawieszenia ich władzy rodzicielskiej ani ustanowienia dla dziecka opiekuna prawnego.

Zgodnie z art. 92 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, dziecko pozostaje aż do pełnoletności pod władzą rodzicielską. Z kolei art. 95 § 1 tej ustawy stanowi, że władza rodzicielska obejmuje obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw. Wyjazd zagraniczny sam w sobie nie pozbawia rodziców tych uprawnień.

W praktyce trzeba rozróżnić dwie sytuacje:

Warto też odróżnić zwykłą pieczę nad dzieckiem od statusu opiekuna prawnego. To nie jest to samo. Jeśli chcesz zobaczyć różnicę w praktyce, przeczytaj materiał: opiekun prawny vs faktyczny.

Kiedy wystarczy opiekun faktyczny i upoważnienie rodziców?

Jeżeli dzieci mają pozostać pod opieką np. wujka, cioci lub dziadków tylko na czas kilkumiesięcznego wyjazdu, a rodzice nadal realnie wykonują władzę rodzicielską zdalnie, najczęściej mówimy o opiece faktycznej, a nie o opiece prawnej.

Taka osoba może zajmować się dziećmi na co dzień, ale bez dodatkowych dokumentów może mieć problem z załatwieniem spraw w szkole, przychodni, szpitalu czy urzędzie. Dlatego praktycznie warto przygotować:

• pisemne upoważnienie do odbioru dziecka ze szkoły i kontaktów ze szkołą,
• pisemne upoważnienie do reprezentowania rodziców w sprawach bieżących,
• informację o zgodzie rodziców na wizyty lekarskie i podstawowe świadczenia zdrowotne,
• kopie dokumentów rodziców, PESEL dzieci, numery kontaktowe i adres pobytu za granicą.

Trzeba jednak podkreślić, że takie upoważnienie nie daje pełni uprawnień rodzica. Przy poważniejszych decyzjach medycznych albo sporach ze szkołą, szpitalem czy urzędem może okazać się niewystarczające.

Kiedy trzeba rozważyć sąd rodzinny?

Sąd opiekuńczy warto rozważyć wtedy, gdy zwykłe upoważnienia mogą nie wystarczyć. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy:

• wyjazd ma być dłuższy i nie chodzi tylko o bieżącą opiekę,
• rodzice będą przebywać w miejscu, z którym kontakt może być utrudniony,
• dziecko choruje przewlekle albo może wymagać ważnych decyzji medycznych,
• między rodzicami istnieje spór co do wykonywania władzy rodzicielskiej,
• szkoła, lekarz lub urząd żądają formalnego umocowania osoby opiekującej się dzieckiem,
• z okoliczności wynika ryzyko, że dziecko pozostanie faktycznie bez należytej reprezentacji.

Podstawą działania sądu mogą być nie tylko przepisy o zawieszeniu władzy rodzicielskiej, ale także przepisy o ochronie dobra dziecka. Zgodnie z art. 109 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia. Katalog takich zarządzeń w art. 109 § 2 tej ustawy jest otwarty.

Jeżeli sytuacja jest bardziej złożona, pomocny może być też materiał o tym, jak wygląda wyjazd rodzica za granicę w kontekście władzy rodzicielskiej.

Zawieszenie władzy rodzicielskiej – kiedy rzeczywiście ma zastosowanie?

Zgodnie z art. 110 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w razie przemijającej przeszkody w wykonywaniu władzy rodzicielskiej sąd opiekuńczy może orzec jej zawieszenie. Natomiast zgodnie z art. 110 § 2 tej ustawy zawieszenie będzie uchylone, gdy jego przyczyna odpadnie.

Przemijająca przeszkoda musi być realna, a nie tylko wygodna organizacyjnie. Chodzi o sytuację, w której rodzice czasowo nie mogą wykonywać władzy rodzicielskiej, choć co do zasady chcą ją wykonywać. W orzecznictwie wskazywano, że zawieszenie jest zasadne, gdy istnieje przejściowa niemożność sprawowania pieczy z przyczyn niezawinionych lub obiektywnie poważnych. Nadal aktualne znaczenie ma tu postanowienie Sądu Najwyższego z 8 października 1964 r., sygn. II CR 418/64.

Dlatego w sprawie kilkumiesięcznego wyjazdu zarobkowego sąd może, ale nie musi uznać, że zachodzi przesłanka z art. 110 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ocena zależy od konkretnego stanu faktycznego: wieku dzieci, samodzielności dzieci, kontaktu z rodzicami, stanu zdrowia, zakresu decyzji, jakie będzie musiał podejmować opiekun, oraz od tego, czy rodzice będą mogli nadal wykonywać władzę rodzicielską na odległość.

Opiekun prawny dla dziecka – kiedy jest ustanawiany?

Opieka prawna nad małoletnim jest instytucją stosowaną wtedy, gdy żadne z rodziców nie ma władzy rodzicielskiej albo gdy żadne z rodziców nie może jej wykonywać. Wynika to z art. 145 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jeżeli więc oboje rodzice mieliby mieć zawieszoną władzę rodzicielską, sąd musi zadbać o reprezentację dziecka i może ustanowić opiekuna. Nie oznacza to jednak, że w każdej sprawie wyjazdu zagranicznego trzeba od razu składać wniosek właśnie o taki wariant.

W praktyce sąd bada, czy potrzebna jest pełna opieka prawna, czy wystarczą mniej daleko idące środki. Jeżeli opiekę ma przejąć rodzeństwo rodzica, sąd zwykle analizuje jego relację z dzieckiem, sytuację mieszkaniową, niekaralność, zdolność do zapewnienia pieczy i zgodę tej osoby.

Jeśli sytuacja dotyczy pozostawienia dziecka pod pieczą bliskiego krewnego, pomocny może być także artykuł: opieka nad dzieckiem siostry.

Jak złożyć wniosek do sądu rodzinnego?

Jeżeli uznają Państwo, że sama forma pisemnych upoważnień nie wystarczy, wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. W sprawach z zakresu opieki właściwość wynika z art. 569 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

We wniosku należy jasno wskazać, czego Państwo żądają. Nie warto używać automatycznie sformułowania o zawieszeniu władzy rodzicielskiej, jeśli realnie chodzi tylko o zabezpieczenie bieżącej opieki i reprezentacji dziecka. Treść wniosku powinna odpowiadać faktycznej potrzebie.

Typowo do wniosku dołącza się:

• odpisy aktów urodzenia dzieci,
• dane rodziców i osoby, która ma sprawować pieczę,
• opis planowanego wyjazdu i czasu jego trwania,
• uzasadnienie, dlaczego potrzebne jest rozstrzygnięcie sądu,
• oświadczenie tej osoby o zgodzie na sprawowanie opieki,
• dokumenty potwierdzające warunki mieszkaniowe i możliwość opieki, jeżeli sąd może uznać je za istotne.

Opłata od wniosku zależy od rodzaju żądania i podstawy procesowej, dlatego przed złożeniem pisma warto sprawdzić aktualne zasady w ustawie z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych albo skonsultować konkretny projekt wniosku.

Jakie dokumenty przygotować jeszcze przed wyjazdem?

Nawet jeśli nie idą Państwo do sądu, dobrze jest przygotować pakiet praktycznych dokumentów. To często oszczędza problemów bardziej niż sam ogólny „papier o opiece”.

• upoważnienie dla opiekuna do kontaktu ze szkołą,
• upoważnienie do odbioru wyników, recept i dokumentacji medycznej w dopuszczalnym zakresie,
• informację o alergiach, lekach, szczepieniach i lekarzu prowadzącym,
• numery PESEL dzieci i kopie ich dokumentów,
• zgody na wycieczki szkolne i zajęcia dodatkowe, jeśli szkoła ich wymaga,
• numer polisy, jeśli dziecko jest ubezpieczone prywatnie,
• dane kontaktowe rodziców oraz plan szybkiego kontaktu w nagłych sprawach.

Jeżeli wyjazd rodziców wiąże się z długotrwałym pobytem poza Polską i opieką nad bliskimi, warto też zobaczyć materiał: opieka rodziców z zagranicy.

FAQ

Czy można zostawić dziecko pod opieką brata bez sądu?

Tak, jeżeli chodzi o bieżącą opiekę faktyczną, a rodzice nadal wykonują władzę rodzicielską i są dostępni do podejmowania decyzji. Warto jednak sporządzić praktyczne upoważnienia do szkoły i lekarza.

Czy notarialne upoważnienie zastępuje opiekę prawną?

Nie. Może ułatwić załatwianie wielu spraw, ale nie tworzy statusu opiekuna prawnego i nie przenosi władzy rodzicielskiej.

Czy sąd zawsze zawiesi władzę rodzicielską na czas wyjazdu?

Nie. Zgodnie z art. 110 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego potrzebna jest przemijająca przeszkoda w wykonywaniu władzy rodzicielskiej, a sąd każdorazowo ocenia okoliczności konkretnej sprawy.

Czy szkoła może żądać dokumentu od rodziców?

Tak, szkoła może oczekiwać jasnego wskazania, kto odbiera dziecko i kto kontaktuje się w sprawach bieżących. Dobrze przekazać jej pisemne upoważnienie oraz dane kontaktowe rodziców.

Czy lekarz przyjmie dziecko z opiekunem faktycznym?

W prostych sprawach bywa to akceptowane, ale przy poważniejszych świadczeniach lub zabiegach może być konieczna zgoda przedstawiciela ustawowego albo rozstrzygnięcie wynikające z przepisów medycznych i rodzinnych. Tu dużo zależy od rodzaju świadczenia.

Źródła

• art. 92, art. 95 § 1, art. 109 § 1 i § 2, art. 110 § 1 i § 2, art. 145 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 569 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• postanowienie Sądu Najwyższego z 8 października 1964 r., II CR 418/64