Ukrywanie się za granicą a przedawnienie wykonania kary

Od czego zacząć: KRK i akta sprawy

W sprawie kilku prawomocnych wyroków pierwszym krokiem powinno być ustalenie pełnych danych o skazaniach. Trzeba sprawdzić przede wszystkim: datę uprawomocnienia się każdego wyroku, wymiar kary, czy orzeczono karę łączną, czy kara była warunkowo zawieszona i kiedy prawomocnie zarządzono jej wykonanie, a także czy sąd wykonawczy zawiesił postępowanie z powodu uchylania się od kary.

Informacja z Krajowego Rejestru Karnego pozwala ustalić wpisy dotyczące prawomocnych skazań, ale w praktyce nie zawsze wystarcza do pełnej oceny ryzyka zatrzymania. Dla osoby, która przebywa za granicą i podejrzewa, że może być poszukiwana, ważne jest także sprawdzenie statusu poszukiwanego oraz weryfikacja akt w sądzie wykonującym wyrok.

Jeżeli w sprawie istnieje list gończy, nakaz doprowadzenia albo europejski nakaz aresztowania, samo ustalenie, że wyrok jest stary, nie wystarczy. Przedawnienie wykonania kary wymaga dokładnego obliczenia terminu i sprawdzenia, czy nie doszło do wstrzymania jego biegu.

Przedawnienie wykonania kary pozbawienia wolności

Przedawnienie wykonania kary to sytuacja, w której prawomocnie orzeczonej kary nie można już wykonać z powodu upływu ustawowego terminu. Nie jest to to samo co przedawnienie karalności czynu, które dotyczy etapu przed prawomocnym skazaniem.

Zgodnie z art. 103 § 1 Kodeksu karnego nie można wykonać kary, jeżeli od uprawomocnienia się wyroku skazującego upłynęło:

1. 30 lat - w razie skazania na karę pozbawienia wolności przekraczającą 5 lat albo karę surowszą;
2. 15 lat - w razie skazania na karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą 5 lat;
3. 10 lat - w razie skazania na inną karę.

Przepis dotyczący terminu 10-letniego stosuje się odpowiednio do środków karnych, środków kompensacyjnych oraz przepadku. Jeżeli dana osoba ma kilka wyroków, terminy trzeba analizować osobno dla poszczególnych orzeczeń, chyba że zapadł wyrok łączny - wtedy znaczenie może mieć data uprawomocnienia się wyroku łącznego i wymiar kary łącznej.

W praktyce często pojawia się pytanie, czy państwo nadal może wykonać karę, jeżeli skazany przez wiele lat jej nie odbył. W takim wypadku istotny jest szczegółowy przypadek przedawnienia wykonania kary, ponieważ samo stwierdzenie, że od wyroku minęło kilkanaście lat, nie przesądza jeszcze wyniku sprawy.

Jeżeli kara została odwieszona w 2014 r., nie należy automatycznie liczyć terminu wyłącznie od daty tego postanowienia. Ustawowy punkt wyjścia to co do zasady uprawomocnienie się wyroku skazującego, ale przy karach zawieszonych, wyrokach łącznych i późniejszych decyzjach wykonawczych trzeba sprawdzić całe akta. W sprawach, w których skazany nie zgłosił się do zakładu karnego, pomocny może być także opis sytuacji, gdy skazany nie stawi się do odbycia kary.

Ukrywanie się za granicą a wstrzymanie biegu przedawnienia

Najważniejsza praktyczna zasada jest taka: ukrywanie się za granicą nie jest bezpieczną metodą doprowadzenia do przedawnienia kary. Zgodnie z art. 15 § 3 Kodeksu karnego wykonawczego zawieszenie postępowania wykonawczego zasadniczo nie wstrzymuje biegu przedawnienia, chyba że skazany uchyla się od wykonania kary. W takim przypadku okres wstrzymania biegu przedawnienia nie może przekroczyć 10 lat.

Oznacza to, że jeżeli sąd wykonawczy zawiesił postępowanie dlatego, że skazany ukrywa się, nie odbiera korespondencji, zmienia miejsce pobytu albo przebywa za granicą w celu uniknięcia kary, do podstawowego terminu przedawnienia może zostać doliczony okres wstrzymania, maksymalnie 10 lat. To właśnie dlatego w wielu sprawach kara nadal może być wykonana mimo upływu kilkunastu lat od wyroku.

Nie każda sytuacja pobytu za granicą wygląda tak samo. Inaczej ocenia się osobę, która legalnie mieszka za granicą, ma znany adres i nie uchyla się od sądu, a inaczej osobę, która świadomie ukrywa miejsce pobytu, bo nie chce odbyć kary. Jeżeli problem brzmi: „ukrywam się za granicą, bo nie chcę odbyć tych kar”, trzeba brać pod uwagę konsekwencje ukrywania się za granicą, w tym poszukiwania i możliwość zatrzymania poza Polską.

List gończy, europejski nakaz aresztowania i pobyt za granicą

W sprawach kilku kar pozbawienia wolności sąd może podjąć czynności zmierzające do doprowadzenia skazanego do zakładu karnego. W zależności od sytuacji mogą pojawić się: nakaz doprowadzenia, list gończy, europejski nakaz aresztowania albo wniosek o ekstradycję. Każdy z tych instrumentów ma inne znaczenie i inne skutki praktyczne.

List gończy nie jest osobną karą, ale informacją, że organ poszukuje danej osoby. Może jednak prowadzić do zatrzymania, kontroli i dalszych czynności. Przy kilku wyrokach skazujących warto znać praktyczne skutki listu gończego, zwłaszcza gdy osoba planuje podróż, wymianę dokumentów albo powrót do kraju.

W państwach Unii Europejskiej szczególne znaczenie może mieć europejski nakaz aresztowania. Jeżeli został wydany, skazany może zostać zatrzymany przez organy państwa pobytu i przekazany do Polski w celu odbycia kary. Poza Unią Europejską w grę mogą wchodzić procedury ekstradycyjne, zależne od umów międzynarodowych i prawa państwa pobytu.

Zatarcie skazania a przedawnienie wykonania kary

Zatarcie skazania i przedawnienie wykonania kary to dwie różne instytucje. Przedawnienie wykonania kary oznacza, że kary nie można już wykonać. Zatarcie skazania oznacza natomiast, że skazanie uważa się za niebyłe, a wpis powinien zostać usunięty z KRK zgodnie z przepisami.

Przy karze pozbawienia wolności zatarcie skazania następuje z mocy prawa co do zasady po upływie 10 lat od wykonania, darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania. Sąd może na wniosek skazanego zarządzić zatarcie już po 5 latach, jeżeli skazany w tym okresie przestrzegał porządku prawnego, a wymierzona kara pozbawienia wolności nie przekraczała 3 lat.

Jeżeli tym samym wyrokiem orzeczono środek karny, przepadek lub środek kompensacyjny, zatarcie nie może nastąpić przed jego wykonaniem, darowaniem albo przedawnieniem wykonania. Przy kilku skazaniach może działać zasada jednoczesnego zatarcia wszystkich skazań, dlatego pojedynczy wpis w KRK nie zawsze zniknie osobno.

Ważne są również wyjątki. Niektóre skazania, zwłaszcza określone skazania za przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności popełnione wobec małoletniego poniżej 15 lat, nie podlegają zatarciu. Dlatego ocena zatarcia zawsze wymaga sprawdzenia rodzaju czynu, wymiaru kary i całej historii skazań.

Co zrobić, jeżeli wyroki są stare, a kara nie została odbyta?

Najbezpieczniejszy sposób działania to nie zgadywać, lecz zebrać dokumenty i policzyć terminy. W szczególności należy:

• uzyskać aktualną informację z KRK albo zlecić jej uzyskanie pełnomocnikowi;
• ustalić sądy, sygnatury i daty uprawomocnienia wszystkich wyroków;
• sprawdzić, czy zapadł wyrok łączny i jaka kara łączna została orzeczona;
• ustalić, czy sąd zawiesił postępowanie wykonawcze z powodu uchylania się od kary;
• sprawdzić, czy wydano list gończy, nakaz doprowadzenia, ENA albo inne zarządzenia poszukiwawcze;
• ocenić, czy można składać wniosek o umorzenie postępowania wykonawczego z powodu przedawnienia, odroczenie wykonania kary, przerwę w karze albo inne wnioski wykonawcze.

Dopiero po takiej analizie można odpowiedzieć, czy kara rzeczywiście się przedawniła, czy nadal grozi zatrzymanie i doprowadzenie do zakładu karnego.

FAQ

Czy kara pozbawienia wolności do 5 lat przedawnia się po 15 latach?

Co do zasady tak - art. 103 § 1 pkt 2 Kodeksu karnego przewiduje 15-letni termin dla kary pozbawienia wolności nieprzekraczającej 5 lat. Trzeba jednak sprawdzić, czy nie było wyroku łącznego, wykonywania innej kary albo zawieszenia postępowania wykonawczego z powodu uchylania się od kary.

Czy ukrywanie się za granicą przyspiesza przedawnienie?

Nie. Jeżeli skazany uchyla się od wykonania kary, bieg przedawnienia może zostać wstrzymany na podstawie art. 15 § 3 Kodeksu karnego wykonawczego. Okres wstrzymania nie może przekroczyć 10 lat, ale w praktyce może znacząco wydłużyć czas, po którym kara przestanie być wykonalna.

Czy list gończy przerywa przedawnienie wykonania kary?

Sam list gończy nie jest odrębnym terminem przedawnienia. Ma jednak znaczenie praktyczne, bo zwykle świadczy o tym, że organy podejmują czynności w celu wykonania kary. Kluczowe jest ustalenie, czy postępowanie wykonawcze zostało zawieszone z powodu uchylania się od kary, ponieważ to może wstrzymać bieg przedawnienia.

Czy można sprawdzić w KRK, czy jestem poszukiwany?

KRK zawiera dane o osobach prawomocnie skazanych, a także dane dotyczące osób poszukiwanych listem gończym, ale praktyczna odpowiedź zależy od rodzaju uzyskiwanej informacji i zakresu danych. Dlatego w sprawach wykonania kary warto sprawdzić nie tylko KRK, lecz także akta sądu wykonawczego i aktualne zarządzenia w sprawie.

Czy zatarcie skazania nastąpi, jeżeli kara nie została odbyta?

Zasadniczo nie. Przy karze pozbawienia wolności zatarcie skazania liczy się od wykonania, darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania. Jeżeli kara nadal może być wykonana, wpis w KRK co do zasady nie podlega jeszcze zatarciu z tego powodu.

Co zrobić przed powrotem do Polski, jeżeli mogę być poszukiwany?

Najpierw należy ustalić sygnatury spraw, daty uprawomocnienia wyroków, treść postanowień wykonawczych i aktualne poszukiwania. Dopiero potem można ocenić, czy złożyć wniosek o umorzenie postępowania z powodu przedawnienia, czy przygotować inne wnioski, np. dotyczące wykonania kary.

Podsumowanie

Ukrywanie się za granicą za wyroki nie daje pewności, że kara pozbawienia wolności się przedawni. Przy karze do 5 lat podstawowy termin wynosi 15 lat od uprawomocnienia wyroku, ale jeżeli skazany uchyla się od wykonania kary, bieg przedawnienia może zostać wstrzymany nawet na 10 lat. Przy kilku wyrokach, karze łącznej, liście gończym lub pobycie za granicą konieczna jest analiza akt, a nie tylko proste odliczenie lat od wyroku.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, w szczególności art. 103, 104, 106a, 107 i 108 - Internetowy System Aktów Prawnych.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny wykonawczy, w szczególności art. 15 § 3-4 - Internetowy System Aktów Prawnych.
• Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym - Internetowy System Aktów Prawnych.