Opiekun prawny osoby ubezwłasnowolnionej a umowa dożywocia

Jak zostać opiekunem prawnym osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej

Po prawomocnym orzeczeniu ubezwłasnowolnienia całkowitego sąd opiekuńczy ustanawia dla tej osoby opiekę. Wynika to z art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz art. 175 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

W praktyce należy złożyć do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania osoby ubezwłasnowolnionej, wniosek o ustanowienie opiekuna i powołanie konkretnej osoby do tej funkcji. Jeżeli postanowienie o ubezwłasnowolnieniu już zapadło, sąd opiekuńczy powinien prowadzić odrębne postępowanie opiekuńcze.

We wniosku warto wskazać:

• dane osoby ubezwłasnowolnionej,
• sygnaturę i datę postanowienia o ubezwłasnowolnieniu,
• propozycję osoby opiekuna,
• stopień pokrewieństwa i dotychczasową relację z podopiecznym,
• okoliczności pokazujące, że wybór będzie zgodny z dobrem podopiecznego.

Do wniosku zwykle dołącza się odpis prawomocnego postanowienia o ubezwłasnowolnieniu, dokumenty potwierdzające pokrewieństwo oraz – jeżeli mają znaczenie dla aktualnej sytuacji – dokumentację medyczną, informacje o miejscu pobytu i dokumenty dotyczące spraw majątkowych.

Kto ma pierwszeństwo do pełnienia funkcji opiekuna

Zgodnie z art. 176 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jeżeli dobro pozostającego pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej powinien być ustanowiony przede wszystkim jej małżonek, a w jego braku ojciec lub matka.

Nie oznacza to jednak automatycznego prawa do objęcia funkcji. Sąd za każdym razem bada, czy kandydat daje rękojmię należytego wykonywania opieki oraz czy nie zachodzi konflikt interesów. Jeżeli osoby najbliższe nie mogą albo nie powinny wykonywać tej funkcji, sąd może wybrać innego krewnego lub inną osobę bliską.

Więcej o roli i obowiązkach takiej osoby przeczytasz także w materiale: opiekun prawny.

Jak sąd ocenia kandydata na opiekuna

Sąd bierze pod uwagę przede wszystkim dobro osoby ubezwłasnowolnionej. Znaczenie mają zwłaszcza:

• rzeczywista więź z podopiecznym,
• możliwość osobistego zajmowania się jego sprawami,
• brak sprzeczności interesów,
• sytuacja życiowa i zdrowotna kandydata,
• dotychczasowy sposób troski o osobę wymagającą opieki.

Opiekun wykonuje swoje obowiązki pod nadzorem sądu opiekuńczego. Zgodnie z art. 155 § 1 oraz art. 156 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, stosowanymi do opieki nad ubezwłasnowolnionym na podstawie art. 175 KRO, opiekun powinien sprawować pieczę nad osobą i majątkiem podopiecznego, a w ważniejszych sprawach potrzebuje zezwolenia sądu opiekuńczego.

Dotyczy to zwłaszcza czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu, na przykład sprzedaży nieruchomości, obciążenia jej hipoteką, zrzeczenia się roszczeń czy zawierania umów mogących istotnie wpływać na majątek podopiecznego.

W pokrewnym kontekście warto zobaczyć materiał: opiekun a zbywanie nieruchomości.

Znaczenie obecnej sytuacji życiowej podopiecznej

Jeżeli osoba ubezwłasnowolniona przebywa u osób trzecich, nie ma kontaktu z rodziną albo istnieją wątpliwości co do jakości sprawowanej nad nią opieki, sąd powinien to ocenić przy wyborze opiekuna. Sama deklaracja tej osoby nie zawsze będzie rozstrzygająca, zwłaszcza jeżeli jej stan psychiczny ogranicza możliwość samodzielnej i swobodnej oceny sytuacji.

W sprawie istotne może być również to, czy osoby faktycznie opiekujące się podopieczną uzyskały wcześniej korzyść majątkową, np. nabyły jej nieruchomość. Taka okoliczność nie przesądza automatycznie o nadużyciu, ale może wskazywać na konflikt interesów i uzasadniać dokładniejsze badanie sprawy.

Umowa dożywocia – kiedy można ją podważyć

Umowa dożywocia jest uregulowana w art. 908–916 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Na jej podstawie właściciel nieruchomości przenosi własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie.

Jeżeli jednak w chwili zawierania aktu notarialnego zbywca znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, zastosowanie ma art. 82 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Taka czynność prawna jest nieważna.

To bardzo ważne: późniejsze ubezwłasnowolnienie nie powoduje automatycznie nieważności wcześniej zawartej umowy. Trzeba wykazać stan tej osoby dokładnie na moment podpisania aktu notarialnego. W praktyce sąd ocenia wtedy m.in. historię leczenia, rozpoznania psychiatryczne lub neurologiczne, zeznania świadków, treść aktu notarialnego i zwykle opinię biegłego.

Jeżeli problem dotyczy właśnie nieruchomości przekazanej w zamian za opiekę, pomocny może być także materiał: umowa dożywocia ubezwł.

Jakie dowody są potrzebne do zakwestionowania umowy

W sprawach o ustalenie nieważności umowy dożywocia najczęściej znaczenie mają:

• dokumentacja medyczna sprzed daty zawarcia aktu i z okresu bezpośrednio około tej daty,
• wypisy ze szpitala, poradni zdrowia psychicznego, opinie lekarzy,
• zeznania członków rodziny, sąsiadów, opiekunów lub personelu medycznego,
• akta notarialne i ewentualne dodatkowe dokumenty sporządzane przy czynności,
• opinia biegłego psychiatry, neurologa albo psychologa.

Jeżeli stan zdrowia był zmienny, a osoba miała okresy lepszej i gorszej orientacji, wynik sprawy będzie zależał od bardzo szczegółowych ustaleń. Właśnie dlatego nie można zakładać z góry, że każda diagnoza demencji, choroby psychicznej lub zaburzeń poznawczych oznacza nieważność umowy.

Co można zrobić, gdy unieważnienie umowy nie jest możliwe

Nawet jeżeli nie uda się wykazać nieważności umowy z art. 82 KC, niekiedy możliwe są inne środki ochrony. Zgodnie z art. 913 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, jeżeli między dożywotnikiem a zobowiązanym wytworzą się takie stosunki, że nie można wymagać od stron, aby pozostawały nadal w bezpośredniej styczności, sąd może zamienić wszystkie lub niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę.

Z kolei art. 913 § 2 KC przewiduje, że w wypadkach wyjątkowych sąd może rozwiązać umowę dożywocia. Orzecznictwo przyjmuje tu ostrożne podejście – samo pogorszenie relacji zwykle nie wystarczy. Potrzebna jest szczególnie poważna sytuacja, a ocena zależy od okoliczności sprawy.

Jeżeli wcześniej występowały też inne rozporządzenia majątkiem osoby chorej, czasem trzeba równolegle przeanalizować również takie czynności jak darowizna ubezwłasnowolnionego.

Jakie działania praktyczne warto podjąć krok po kroku

FAQ

Czy rodzina automatycznie zostaje opiekunem po ubezwłasnowolnieniu?

Nie. O ustanowieniu opiekuna decyduje sąd opiekuńczy. Podstawą są art. 175 i art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy opiekun prawny może sam sprzedać mieszkanie podopiecznego?

Nie, jeżeli jest to czynność przekraczająca zwykły zarząd. Wtedy potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zw. z art. 175 tej ustawy.

Czy późniejsze ubezwłasnowolnienie oznacza, że wcześniejsza umowa dożywocia jest nieważna?

Nie automatycznie. Trzeba udowodnić, że w chwili zawarcia umowy istniał stan z art. 82 Kodeksu cywilnego.

Czy brak kontaktu z rodziną może mieć znaczenie dla sądu?

Tak. Może to być jedna z okoliczności ocenianych przy wyborze opiekuna i przy badaniu, czy dobro podopiecznego jest należycie chronione.

Czy umowę dożywocia da się zamienić na rentę?

Tak, ale tylko po spełnieniu przesłanek z art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego. Potrzebne jest orzeczenie sądu.

Czy sąd zawsze rozwiąże umowę dożywocia, gdy strony są skonfliktowane?

Nie. Rozwiązanie umowy z art. 913 § 2 KC jest możliwe tylko w wypadkach wyjątkowych.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 13 § 1, art. 82 oraz art. 908–916, ISAP.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 155 § 1, art. 156, art. 175 i art. 176, ISAP.

3. Art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – tekst przepisu dostępny także pod adresem: sip.lex.pl.