Rozwód bez podziału majątku – jak dochodzić spłaty po latach

Majątek po rozwodzie bez podziału – od czego zacząć

Jeżeli po rozwodzie nie doszło do umownego ani sądowego podziału majątku, byli małżonkowie pozostają współuprawnieni do składników należących wcześniej do majątku wspólnego. Podstawą jest art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku, który był nią objęty, stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku.

W praktyce oznacza to, że po prawomocnym rozwodzie można złożyć do sądu rejonowego wniosek o podział majątku wspólnego. Jest to podstawowa droga dochodzenia spłaty z mieszkania, lokat, oszczędności czy wartości wyposażenia domu. Sam rozwód bez orzekania o winie nie pozbawia żadnego z małżonków prawa do udziału w majątku wspólnym.

Jeżeli w Twojej sprawie od rozwodu minęło wiele lat, warto też przeczytać o tym, jak wygląda podział majątku po latach.

Co wchodzi do majątku wspólnego, a co do osobistego

Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Do majątku wspólnego należą więc co do zasady wynagrodzenia za pracę, środki na rachunkach, oszczędności, wyposażenie mieszkania, a także nieruchomości nabyte w trakcie małżeństwa.

Art. 31 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymienia przykładowo składniki majątku wspólnego, w tym pobrane wynagrodzenie za pracę, dochody z majątku wspólnego i osobistego oraz środki zgromadzone na określonych rachunkach emerytalnych. Z kolei art. 33 tej ustawy określa katalog majątku osobistego, np. przedmioty nabyte przed ślubem, odziedziczone albo darowane wyłącznie jednemu małżonkowi, chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej.

Jeżeli mieszkanie, lokaty i wyposażenie zostały nabyte w trakcie małżeństwa i nie istniała intercyza ani inna umowa majątkowa małżeńska z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, co do zasady należy przyjąć, że wchodziły do majątku wspólnego.

Po ilu latach można żądać podziału majątku

Co do zasady wniosek o podział majątku wspólnego można złożyć także po wielu latach od rozwodu. Przepisy nie przewidują krótkiego terminu, po upływie którego samo uprawnienie do żądania podziału wygasa. Trzeba jednak odróżnić sam wniosek o podział majątku od niektórych roszczeń dodatkowych, które mogą podlegać ocenie również pod kątem przedawnienia zależnie od ich charakteru i konkretnego stanu faktycznego.

Dlatego w sprawach wieloletnich najważniejsze jest szybkie zgromadzenie dowodów: aktu notarialnego sprzedaży mieszkania, odpisu księgi wieczystej, historii rachunków, potwierdzeń lokat, dokumentów dotyczących pełnomocnictwa i ewentualnej korespondencji między stronami.

Jeżeli sprawa długo stoi w miejscu, pomocny może być materiał pokazujący, jak przyspieszyć sprawę o podział majątku.

Jak sąd ustala skład i wartość majątku

Na podstawie art. 567 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego w sprawach o podział majątku wspólnego stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku. Z kolei art. 684 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że skład i wartość majątku ulegającego podziałowi ustala sąd.

Utrwalona zasada stosowana w takich sprawach jest następująca: skład majątku ustala się według stanu z dnia ustania wspólności majątkowej, a jego wartość według cen z chwili orzekania. Przy rozwodzie datą ustania wspólności ustawowej jest dzień uprawomocnienia się wyroku rozwodowego. Wynika to z art. 37 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy w zw. z przepisami o ustaniu małżeństwa przez rozwód oraz z konstrukcji wspólności ustawowej jako ustroju istniejącego do chwili ustania małżeństwa.

W praktyce oznacza to, że nawet jeśli mieszkanie zostało później sprzedane, sąd może rozliczyć jego wartość w postępowaniu o podział majątku, badając, czy w dniu ustania wspólności należało ono do majątku wspólnego i jaka jest jego wartość rynkowa na czas orzekania.

Sprzedaż mieszkania po rozwodzie a prawa drugiego małżonka

Po ustaniu wspólności ustawowej do rozporządzenia udziałem w przedmiocie należącym do dawnego majątku wspólnego odpowiednio stosuje się art. 1036 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, poprzez art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten przewiduje, że rozporządzenie udziałem w przedmiocie należącym do masy objętej wspólnością działową może być bezskuteczne względem współuprawnionego, o ile narusza jego prawa przy podziale.

W praktyce nie oznacza to automatycznie unieważnienia sprzedaży wobec nabywcy. Częściej oznacza możliwość rozliczenia wartości sprzedanego składnika przy podziale majątku między byłymi małżonkami. Jeżeli więc jedno z byłych małżonków sprzedało mieszkanie albo przejęło całość środków uzyskanych ze sprzedaży, sąd może odpowiednio uwzględnić to przy ustalaniu spłat i dopłat.

Znaczenie ma jednak to, że w opisanej sytuacji sprzedaż nastąpiła przy udziale pełnomocnika. Jeśli syn działał na podstawie ważnego pełnomocnictwa notarialnego i w jego granicach, trzeba oddzielić dwie kwestie: ważność samej czynności sprzedaży oraz późniejsze rozliczenie pieniędzy uzyskanych z transakcji.

Czy przysługuje spłata z mieszkania, lokat i wyposażenia

Co do zasady tak, jeżeli były to składniki majątku wspólnego. Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Oznacza to, że po ustaniu wspólności każde z nich ma co do zasady prawo do połowy wartości majątku wspólnego, chyba że zapadnie rozstrzygnięcie o nierównych udziałach na podstawie art. 43 § 2 tej ustawy.

W odniesieniu do mieszkania oznacza to możliwość żądania rozliczenia połowy jego wartości, jeśli lokal należał do majątku wspólnego. W odniesieniu do lokat i oszczędności – połowy środków istniejących w dniu ustania wspólności, chyba że druga strona wykaże, iż pochodziły z majątku osobistego. W odniesieniu do ruchomości i wyposażenia – ich rozliczenie jest możliwe, ale często spór dotyczy już nie samego prawa, lecz wartości tych rzeczy.

Trzeba przy tym pamiętać, że sąd nie dzieli automatycznie każdej łyżki, firany czy ręcznika. Jeżeli ruchomości są zużyte albo nie mają już istotnej wartości rynkowej, ich znaczenie w sprawie może być ograniczone. Największą wagę mają zwykle nieruchomości, środki pieniężne, lokaty, samochody i wartościowe wyposażenie.

Pełnomocnictwo dla syna – dlaczego jest tak ważne

Jeżeli syn podpisał umowę sprzedaży jako pełnomocnik, trzeba zbadać treść pełnomocnictwa notarialnego. Znaczenie mają w szczególności odpowiedzi na pytania: czy pełnomocnictwo obejmowało wyłącznie podpisanie aktu sprzedaży, czy także odbiór ceny, na jaki rachunek miały trafić pieniądze, czy pełnomocnik mógł nimi swobodnie dysponować oraz czy działał wyłącznie w imieniu jednego rodzica, czy obojga.

Jeżeli pełnomocnik przekroczył zakres umocowania, mogą pojawić się odrębne roszczenia cywilne wobec niego. Jeżeli natomiast działał prawidłowo, ale środki przejął były mąż, zasadniczym instrumentem pozostaje żądanie odpowiedniego rozliczenia w podziale majątku, a w niektórych sytuacjach także roszczenia uzupełniające wynikające z ogólnych przepisów prawa cywilnego. Ocena zależy od dokumentów i obiegu pieniędzy.

W sprawach, w których przedmiotem podziału jest lokal finansowany kredytem, dodatkowe trudności opisuje także materiał o podziale z kredytem.

Czy wchodzi w grę odpowiedzialność karna

Niekiedy pojawia się pytanie o przywłaszczenie środków. Art. 284 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny penalizuje przywłaszczenie cudzej rzeczy ruchomej lub prawa majątkowego. Jednak w sprawach rodzinno-majątkowych nie każde nieprawidłowe rozliczenie po rozwodzie automatycznie oznacza przestępstwo.

Dla odpowiedzialności karnej konieczne jest wykazanie znamion czynu zabronionego, a nie tylko samego konfliktu o majątek. Jeżeli sprawa sprowadza się do tego, że jedna strona uważa, iż należy jej się określona część ceny sprzedaży, ale brak jest jasnych dowodów przywłaszczenia, zwykle pierwszym i najważniejszym krokiem pozostaje droga cywilna, czyli wniosek o podział majątku wspólnego oraz ewentualne dodatkowe roszczenia.

W praktyce zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa warto rozważać dopiero po analizie dokumentów i przepływów środków. Samo poczucie, że druga strona „powinna była się podzielić”, nie wystarcza do przypisania odpowiedzialności karnej.

Jakie roszczenia są realne w opisanej sytuacji

W przedstawionym stanie faktycznym najbardziej realne są następujące działania:

• złożenie wniosku o podział majątku wspólnego obejmującego mieszkanie, lokaty i istotne ruchomości,
• wniosek o ustalenie, że udziały w majątku wspólnym były równe – o ile druga strona nie żąda nierównych udziałów,
• żądanie rozliczenia środków uzyskanych ze sprzedaży mieszkania, jeżeli lokal należał do majątku wspólnego,
• ustalenie, czy i jakie roszczenia przysługują wobec pełnomocnika, jeśli przekroczył zakres umocowania albo nienależycie wykonał obowiązki.

To, czy roszczenie ma być kierowane wyłącznie wobec byłego męża, czy także wobec syna jako pełnomocnika, zależy od treści pełnomocnictwa, aktu notarialnego i sposobu rozdysponowania ceny. Bez tych dokumentów nie da się tego odpowiedzialnie przesądzić.

Jeżeli formalne zakończenie małżeństwa było poprzedzone długą separacją, podobne problemy dowodowe pojawiają się także przy sprawach takich jak rozwód po latach separacji.

Jak przygotować wniosek o podział majątku

We wniosku warto wskazać:

• datę zawarcia małżeństwa i datę uprawomocnienia się wyroku rozwodowego,
• składniki majątku wspólnego istniejące w dniu ustania wspólności,
• szacunkową wartość każdego składnika,
• sposób podziału, którego się domagasz,
• żądanie spłaty oraz sposób jej wyliczenia,
• wnioski dowodowe: akty notarialne, historię rachunków, dokumenty lokat, pełnomocnictwo, zeznania świadków.

Jeżeli druga strona ukrywała oszczędności lub samodzielnie nimi rozporządziła, szczególnie ważne są dokumenty z banku. Sąd może dopuścić odpowiednie dowody, ale strona inicjująca postępowanie powinna możliwie precyzyjnie wskazać, czego domaga się w sprawie.

FAQ

Czy po 9 latach od rozwodu można jeszcze żądać podziału majątku?

Tak. Sam wniosek o podział majątku wspólnego co do zasady można złożyć także po wielu latach od rozwodu. Im więcej czasu minęło, tym większe znaczenie mają jednak dowody dotyczące składu majątku i przepływu pieniędzy.

Czy rozwód bez orzekania o winie ma wpływ na podział majątku?

Co do zasady nie. O prawie do udziału w majątku wspólnym decydują przede wszystkim przepisy art. 31 i art. 43 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a nie to, czy rozwód był z winą czy bez winy.

Czy były mąż może sam sprzedać wspólne mieszkanie po rozwodzie?

Ocena zależy od tego, jaki był stan prawny nieruchomości i kto występował przy sprzedaży. Jeśli doszło do sprzedaży z pominięciem praw drugiego byłego małżonka, możliwe jest rozliczenie wartości mieszkania w postępowaniu o podział majątku.

Czy lokaty bankowe też podlegają podziałowi?

Tak, jeżeli środki zgromadzone na lokatach należały do majątku wspólnego. Trzeba jednak wykazać, że istniały w dacie ustania wspólności majątkowej i nie pochodziły z majątku osobistego jednego z małżonków.

Czy można żądać rozliczenia mebli i sprzętu domowego?

Tak, ale w praktyce sąd będzie badał ich realną wartość. Przy rzeczach starych i zużytych spór może być ekonomicznie mało opłacalny w porównaniu z koncentracją na nieruchomości i środkach pieniężnych.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji istnieją podstawy do dochodzenia rozliczenia majątku wspólnego po rozwodzie, w szczególności wartości mieszkania i lokat, o ile należały do majątku wspólnego. Najważniejsze są jednak dokumenty: wyrok rozwodowy z datą prawomocności, pełnomocnictwo notarialne, akt sprzedaży mieszkania i dowody przepływu pieniędzy. To od nich zależy, czy roszczenia powinny być kierowane wyłącznie wobec byłego męża, czy także wobec pełnomocnika.