Rozliczenie konkubinatu po rozstaniu i odzyskanie zabranych rzeczy

Jak wygląda rozliczenie po konkubinacie w świetle prawa?

W polskim prawie konkubinat nie tworzy takiego ustroju majątkowego jak małżeństwo. Nie stosuje się tu przepisów o wspólności ustawowej małżeńskiej z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ponieważ ten reżim dotyczy wyłącznie małżonków.

To oznacza, że po rozstaniu nie ma jednego automatycznego postępowania o „podział majątku konkubentów”. Każde roszczenie trzeba oprzeć na właściwej podstawie prawnej zależnej od stanu faktycznego, w szczególności na:

• ochronie własności – gdy chodzi o wydanie konkretnej rzeczy,
• przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu – gdy jedna osoba uzyskała korzyść kosztem drugiej,
• przepisach o rozliczeniu nakładów,
• przepisach o współwłasności – jeżeli rzecz rzeczywiście została nabyta wspólnie.

Jeżeli chcesz szerzej porównać możliwe sposoby rozliczeń po rozpadzie związku nieformalnego, zobacz też: konkubinat hub.

Jaka podstawa prawna najczęściej ma zastosowanie?

W wielu sprawach po rozstaniu zastosowanie mają przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Zgodnie z art. 405 Kodeksu cywilnego „kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości”.

Przy tej podstawie prawnej trzeba wykazać łącznie:

• zubożenie jednej osoby,
• wzbogacenie drugiej osoby,
• związek między tymi zdarzeniami,
• brak podstawy prawnej dla zatrzymania korzyści.

Jeżeli rzecz nadal istnieje, znaczenie ma także art. 406 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym obowiązek wydania korzyści obejmuje wydanie jej w naturze, a gdy to niemożliwe – zwrot wartości. Z kolei zakres obowiązku zwrotu w razie zużycia lub utraty korzyści doprecyzowuje art. 409 Kodeksu cywilnego.

Nie w każdej sprawie art. 405 Kodeksu cywilnego będzie jednak najlepszą podstawą. Jeżeli były partner po prostu zatrzymuje rzecz będącą Twoją własnością, często właściwsze będzie roszczenie windykacyjne z art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym właściciel może żądać od osoby władającej jego rzeczą, aby rzecz została mu wydana, chyba że tej osobie przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą.

Zwrot konkretnych rzeczy po rozstaniu

Jeżeli były partner zabrał laptop, telefon, dokumenty, nośniki danych, biżuterię, sprzęt RTV albo inne rzeczy należące wyłącznie do Ciebie, podstawowym celem jest ustalenie, czy chcesz żądać:

• wydania konkretnej rzeczy,
• zapłaty jej równowartości,
• obu tych roszczeń alternatywnie.

W praktyce zwykle warto zacząć od wezwania do wydania rzeczy lub zapłaty ich wartości z wyznaczeniem terminu. Takie pismo może później pomóc dowodowo, a dodatkowo porządkuje listę przedmiotów i ich szacunkową wartość.

Jeżeli była partnerka albo były partner twierdzi, że rzeczy były wspólne, spór będzie dotyczył przede wszystkim własności. Sam fakt wspólnego zamieszkiwania nie oznacza jeszcze, że wszystko stało się wspólne.

Samochód zarejestrowany na byłego partnera – czy można go odzyskać?

To jeden z częstszych problemów po rozstaniu. Trzeba odróżnić rejestrację pojazdu od własności pojazdu. Wpis w dowodzie rejestracyjnym ma znaczenie administracyjne i praktyczne, ale sam w sobie nie przesądza definitywnie o własności samochodu. O własności decyduje przede wszystkim umowa przenosząca własność oraz rzeczywista treść ustaleń między stronami.

Jeżeli samochód został kupiony za Twoje pieniądze, ale formalnie umowę zawarto na partnerkę lub partnera, sprawa jest możliwa do wygrania, ale zwykle trudniejsza dowodowo. Sąd będzie badał m.in.:

• kto zapłacił cenę,
• na czyje konto szły środki,
• kto negocjował zakup i odbierał pojazd,
• czy auto miało być prezentem, pożyczką, czy tylko formalnie zarejestrowano je na drugą osobę,
• jak strony same opisywały tę sytuację w wiadomościach i korespondencji.

Jeżeli przekazanie pieniędzy miało charakter darowizny, druga strona może bronić się właśnie w ten sposób. Wtedy o wyniku sprawy przesądzą szczegóły ustaleń i dowody. Jeżeli natomiast chcesz dochodzić samej zapłaty po zakończeniu związku, pomocny może być także materiał dotyczący: zwrot pieniędzy konkubinatu.

Jakie dowody są najważniejsze?

Brak paragonów albo faktur nie przekreśla sprawy. Zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne, ale przepisy nie wymagają wyłącznie jednego rodzaju dowodu.

W sprawach o rozliczenie konkubinatu i zwrot rzeczy najczęściej przydają się:

• potwierdzenia przelewów,
• historia rachunku bankowego,
• umowy sprzedaży, zamówienia internetowe, maile zakupowe,
• wiadomości SMS, e-mail, komunikatory,
• zdjęcia rzeczy w mieszkaniu,
• polisy, gwarancje, instrukcje, numery seryjne urządzeń,
• zeznania świadków, którzy wiedzieli, kto finansował zakupy,
• dokumenty dotyczące pojazdu: ogłoszenie, umowa, potwierdzenie zapłaty, ubezpieczenie, korespondencja ze sprzedawcą.

W postępowaniu cywilnym można korzystać także z wydruków wiadomości i zapisów z komunikatorów. Jeżeli masz taką dokumentację, zobacz również artykuł o: wiadomościach z WhatsApp jako dowodzie w sprawie cywilnej.

Zwrot nakładów i wydatków na majątek drugiego partnera

Inna sytuacja występuje wtedy, gdy nie chodzi o zabraną rzecz, ale o pieniądze włożone w cudzy majątek, np. remont mieszkania partnera, spłatę jego kredytu, wyposażenie domu stojącego wyłącznie na jego działce lub budowę na nieruchomości należącej do drugiej strony.

W takich przypadkach również często rozważa się roszczenia z art. 405 Kodeksu cywilnego oraz art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli doszło do świadczenia nienależnego. Zakwalifikowanie roszczenia zależy jednak od szczegółów: czy strony umawiały się na zwrot, czy wydatki miały charakter wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego, czy były nakładem zwiększającym wartość majątku drugiej osoby.

Przy większych inwestycjach pomocne może być też porównanie do spraw o: zwrot nakładów.

Czy zabranie rzeczy przez byłego partnera to przywłaszczenie?

Może tak być, ale nie w każdej sprawie. Zgodnie z art. 284 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, kto przywłaszcza sobie cudzą rzecz ruchomą lub prawo majątkowe, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Z kolei art. 284 § 2 Kodeksu karnego przewiduje surowszą odpowiedzialność za przywłaszczenie rzeczy powierzonej.

Przywłaszczenie nie polega na zwykłym zabraniu rzeczy jak przy kradzieży, lecz na potraktowaniu cudzej rzeczy jak własnej mimo braku tytułu prawnego. Dlatego przy rozstaniu byłych partnerów organy ścigania zwykle badają przede wszystkim:

• czy rzecz była cudza,
• czy sprawca wcześniej władał nią legalnie,
• czy następnie odmówił zwrotu lub zachował się tak, jakby był właścicielem.

W dalszym ciągu pomocne pozostaje przywoływane w praktyce stanowisko Sądu Najwyższego z wyroku z 17 lipca 1978 r., sygn. Rw 258/78, że przy przywłaszczeniu sprawca w chwili czynu znajduje się już w legalnym posiadaniu rzeczy.

Jeżeli uważasz, że oprócz sporu majątkowego doszło do celowego przejęcia Twojego mienia, można złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na policji albo w prokuraturze. W zawiadomieniu warto opisać:

• jakie rzeczy zostały zabrane lub zatrzymane,
• kiedy to nastąpiło,
• dlaczego uważasz, że stanowiły Twoją własność,
• jakie masz dowody zakupu lub posiadania,
• czy wzywałeś już drugą stronę do zwrotu.

Samo zgłoszenie karne nie zastępuje jednak postępowania cywilnego o wydanie rzeczy lub zapłatę. Obie drogi mogą być prowadzone równolegle.

Przedawnienie roszczeń

W sprawach majątkowych po konkubinacie termin przedawnienia zależy od rodzaju roszczenia. Co do zasady, zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego, termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz świadczeń okresowych – 3 lata. Koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

Jeżeli dochodzisz wydania swojej rzeczy jako właściciel, trzeba oddzielić roszczenie windykacyjne od roszczeń pieniężnych. W praktyce ocena przedawnienia może zależeć od tego, czy żądasz wydania rzeczy, jej równowartości, zwrotu nakładów, czy zwrotu konkretnej kwoty przekazanej partnerowi.

Wniesienie pozwu przerywa bieg przedawnienia zgodnie z art. 123 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego.

Jak przygotować się do sprawy krok po kroku?

FAQ

Czy po rozstaniu konkubenci dzielą majątek jak małżonkowie po rozwodzie?

Nie. W konkubinacie nie powstaje wspólność ustawowa z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, więc nie ma klasycznego podziału majątku wspólnego. Każde roszczenie trzeba oprzeć na odrębnej podstawie prawnej.

Czy mogę żądać zwrotu rzeczy, jeśli nie mam paragonów?

Tak. Możesz posłużyć się innymi dowodami, np. przelewami, wiadomościami, zdjęciami, numerami seryjnymi, gwarancją albo zeznaniami świadków. Kluczowy jest cały materiał dowodowy, a nie tylko paragony.

Czy auto zarejestrowane na partnerkę zawsze należy do niej?

Nie. Rejestracja pojazdu nie przesądza automatycznie o własności. W sporze liczą się przede wszystkim umowa, źródło finansowania oraz ustalenia stron co do celu zakupu.

Czy mogę jednocześnie złożyć pozew i zawiadomienie o przestępstwie?

Tak. Postępowanie cywilne służy odzyskaniu rzeczy albo pieniędzy, a postępowanie karne może dotyczyć np. przywłaszczenia z art. 284 Kodeksu karnego. Te tryby mogą toczyć się równolegle.

Po jakim czasie przedawniają się roszczenia?

Często będzie to 6 lat na podstawie art. 118 Kodeksu cywilnego, ale termin zależy od rodzaju roszczenia. Dlatego przed pozwem warto ustalić, czy chodzi o wydanie rzeczy, zwrot nakładów czy zapłatę konkretnej kwoty.

Czy wspólne opłacanie codziennych kosztów też można później rozliczać?

Nie zawsze. Wydatki na zwykłe wspólne utrzymanie bywają traktowane jako element wspólnego pożycia, a nie jako nakłady podlegające zwrotowi. Każda sprawa zależy od skali wydatków, ich celu i ustaleń między stronami.

Podsumowanie

Po rozstaniu w konkubinacie nie ma automatycznego podziału majątku. Trzeba ustalić, czy domagasz się wydania swojej rzeczy, zwrotu jej wartości, zwrotu nakładów czy rozliczenia konkretnej kwoty przekazanej byłemu partnerowi. Najczęściej wchodzą w grę art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego, art. 405 Kodeksu cywilnego i dalsze przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, a w sprawach dotyczących zatrzymania cudzych ruchomości także art. 284 Kodeksu karnego.

Największe znaczenie mają dowody: przelewy, korespondencja, świadkowie i dokumenty potwierdzające źródło finansowania. Im szybciej je zabezpieczysz, tym większa szansa na skuteczne odzyskanie majątku lub jego równowartości.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553.

4. Wyrok Sądu Najwyższego z 17.07.1978 r., sygn. Rw 258/78.