Przekazanie firmy małżonkowi przed lub po rozwodzie

Czy można „przepisać” jednoosobową działalność na męża lub żonę?

Nie wprost. Jednoosobowa działalność gospodarcza jest wykonywana przez konkretną osobę fizyczną i wpis w CEIDG pozostaje przypisany do tej osoby. Nie ma procedury „przeniesienia JDG” na inną osobę przez samą zmianę danych w ewidencji.

Można natomiast przenieść przedsiębiorstwo albo poszczególne składniki majątku firmy. Podstawę stanowi art. 55(1) ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej.

W praktyce oznacza to, że małżonek, który ma przejąć biznes, powinien założyć własną działalność gospodarczą albo działać już jako przedsiębiorca, a następnie nabyć przedsiębiorstwo od drugiego małżonka – odpłatnie albo nieodpłatnie, zależnie od wybranego rozwiązania.

Co dokładnie przechodzi przy przekazaniu przedsiębiorstwa?

Zakres przejścia zależy od treści umowy, ale zgodnie z art. 55(2) Kodeksu cywilnego czynność prawna mająca za przedmiot przedsiębiorstwo obejmuje wszystko, co wchodzi w jego skład, chyba że co innego wynika z treści czynności prawnej albo z przepisów szczególnych. Powiązaną kwestią jest to, jak przekazać firmę mężowi i ograniczyć ZUS – co się opłaca.

W skład przedsiębiorstwa mogą wchodzić w szczególności: oznaczenie przedsiębiorstwa, ruchomości, towary, wyposażenie, prawa z umów, wierzytelności, środki pieniężne, licencje, zezwolenia, prawa własności przemysłowej, majątkowe prawa autorskie, tajemnica przedsiębiorstwa i dokumentacja – co wynika z art. 55(1) Kodeksu cywilnego.

Trzeba jednak pamiętać, że nie wszystko przechodzi automatycznie w sensie praktycznym. Niektóre umowy z kontrahentami mogą wymagać zgody drugiej strony, niektóre decyzje administracyjne są ściśle związane z konkretnym przedsiębiorcą, a zatrudnienie pracowników rodzi dodatkowe skutki wynikające z art. 23(1) ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, jeśli dochodzi do przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę.

Jaka forma umowy jest potrzebna?

Zgodnie z art. 75(1) § 1 Kodeksu cywilnego zbycie przedsiębiorstwa albo ustanowienie na nim użytkowania powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Jeżeli jednak w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość, zastosowanie ma art. 158 Kodeksu cywilnego, a więc potrzebny jest akt notarialny.

W praktyce:

• jeżeli w przedsiębiorstwie są tylko ruchomości, prawa z umów, towar, wyposażenie, znak towarowy, know-how itp. – co do zasady wystarczy forma pisemna z podpisami notarialnie poświadczonymi;
• jeżeli w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość albo udział w nieruchomości – potrzebny jest akt notarialny;
• jeżeli przenoszone są pojedyncze składniki zamiast całego przedsiębiorstwa – formę ocenia się również pod kątem rodzaju danego składnika.

Nieprawidłowa forma może prowadzić do nieważności czynności albo do poważnych problemów dowodowych.

Zobacz również:

wspólność dzialalność

Odpowiedzialność za długi firmy po przekazaniu

Bardzo ważny jest art. 55(4) Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem nabywca przedsiębiorstwa jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązaniach mimo zachowania należytej staranności. Odpowiedzialność nabywcy jest ograniczona do wartości nabytego przedsiębiorstwa według stanu z chwili nabycia, a według cen z chwili zaspokojenia wierzyciela.

Oznacza to, że przekazanie firmy małżonkowi nie usuwa automatycznie wcześniejszych zobowiązań. Trzeba osobno przeanalizować m.in. długi wobec kontrahentów, urzędu skarbowego, ZUS, banków i leasingodawców.

Co zmienia wspólność majątkowa małżeńska?

Jeżeli między małżonkami istnieje ustawowa wspólność majątkowa, zastosowanie ma art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Do majątku wspólnego należą przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności przez oboje małżonków albo przez jednego z nich, chyba że należą do majątku osobistego na podstawie art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sama okoliczność, że działalność jest zarejestrowana na jednego małżonka, nie rozstrzyga jeszcze, czy składniki przedsiębiorstwa należą do majątku wspólnego czy osobistego. Trzeba ustalić, z jakich środków zostały nabyte i czy nie zachodzi wyjątek z art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli składniki firmy weszły do majątku wspólnego, ich późniejsze przypisanie jednemu z małżonków może nastąpić np. w drodze:

• umowy majątkowej małżeńskiej i dalszych rozliczeń,
• umowy o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności,
• darowizny – o ile dany model prawny pasuje do konkretnego stanu faktycznego.

Przy sprawach tego typu trzeba odróżnić status przedsiębiorcy w CEIDG od własności poszczególnych składników majątkowych. To częsty punkt sporny przy rozwodzie i podziale majątku.

Zobacz również:

działalność gosp. po rozwodzie

A co przy rozdzielności majątkowej?

Jeżeli między małżonkami obowiązuje rozdzielność majątkowa, co do zasady każdy z nich ma własny majątek odrębny. Jeżeli przedsiębiorstwo należy do majątku osobistego jednego małżonka, może on je przenieść na drugiego małżonka np. przez darowiznę albo sprzedaż.

Także tutaj trzeba sprawdzić, czy wszystkie składniki rzeczywiście należą do majątku osobistego zbywcy. Samo wprowadzenie rzeczy do firmy nie przesądza jeszcze o tym, z jakiego majątku pochodziła i jak będzie rozliczana przy rozwodzie albo po rozwodzie.

Czy lepiej przekazać firmę przed rozwodem czy po rozwodzie?

Pod względem podatku od spadków i darowizn zwykle korzystniejsze bywa dokonanie darowizny przed rozwodem, gdy strony nadal są małżonkami. Wynika to z art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, który przewiduje zwolnienie dla nabycia przez małżonka, jeżeli zostaną spełnione warunki ustawowe.

Najważniejszy warunek formalny to zgłoszenie nabycia właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego – art. 4a ust. 1 pkt 1 tej ustawy. Jednak zgodnie z art. 4a ust. 4 pkt 2 obowiązek zgłoszenia nie dotyczy przypadków, gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego.

Po rozwodzie były małżonek nie jest już „małżonkiem” w rozumieniu art. 4a ustawy, więc zwolnienie to co do zasady odpada. Wtedy darowizna może podlegać opodatkowaniu według zasad właściwych dla innych nabywców.

Nie oznacza to jednak, że po rozwodzie zawsze trzeba wybierać darowiznę. Często lepszym rozwiązaniem jest podział majątku wspólnego, jeżeli przedsiębiorstwo albo jego składniki należą do majątku wspólnego. Nabycie rzeczy lub praw majątkowych tytułem nieodpłatnego zniesienia współwłasności albo działu majątku w granicach przysługującego udziału nie jest traktowane tak samo jak darowizna i wymaga odrębnej analizy podatkowej oraz majątkowej.

Skutki w podatku dochodowym i VAT

Przy przekazaniu przedsiębiorstwa trzeba patrzeć nie tylko na podatek od spadków i darowizn. Znaczenie może mieć również podatek dochodowy oraz VAT.

W VAT istotny jest art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług, zgodnie z którym przepisów ustawy nie stosuje się do transakcji zbycia przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa. Jeżeli więc rzeczywiście dochodzi do zbycia całego przedsiębiorstwa, transakcja co do zasady jest poza zakresem VAT. To jednak wymaga, by przedmiotem umowy było przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 55(1) Kodeksu cywilnego, a nie przypadkowy zbiór aktywów.

W podatku dochodowym skutki zależą od tego, czy mamy do czynienia z darowizną, sprzedażą, podziałem majątku, przejęciem środków trwałych oraz jak rozliczane będą amortyzacja, remanent, wyposażenie i prawa majątkowe. Tu nie ma jednego prostego schematu dla każdej sprawy.

Jeżeli przedsiębiorstwo obejmuje istotne składniki majątkowe, warto sprawdzić z prawnikiem i księgowym także rozliczenia remanentu, wykreślenia działalności przez dotychczasowego przedsiębiorcę, aktualizacji danych VAT i obowiązków wobec ZUS oraz kontrahentów.

Jak wygląda bezpieczna kolejność działań?

Najczęściej praktyczny model wygląda następująco:

1. ustalenie, czy składniki firmy należą do majątku wspólnego czy osobistego;
2. ustalenie, czy przenoszone będzie całe przedsiębiorstwo, czy tylko wybrane składniki;
3. sprawdzenie umów, koncesji, leasingów, kredytów, zatrudnienia i zobowiązań publicznoprawnych;
4. wybór podstawy prawnej: darowizna, sprzedaż, podział majątku, ewentualnie rozwiązanie mieszane;
5. zawarcie umowy w prawidłowej formie;
6. dopełnienie obowiązków wobec urzędu skarbowego, CEIDG, ZUS, banków i kontrahentów.

Przy sporze rozwodowym albo planowanym podziale majątku warto też ocenić, czy przekazanie firmy nie wywoła później zarzutu pokrzywdzenia drugiego małżonka albo nie utrudni rozliczeń majątkowych.

rozliczenie pożyczki na dz.g może mieć duże znaczenie przy późniejszym podziale majątku, zwłaszcza gdy rozwój firmy był finansowany ze wspólnych zobowiązań.

Podsumowanie

Jeżeli celem jest przekazanie biznesu małżonkowi, nie przenosi się samej jednoosobowej działalności wpisanej do CEIDG, lecz przedsiębiorstwo albo jego składniki. W wielu przypadkach najkorzystniej przeprowadzić to jeszcze przed rozwodem, ponieważ darowizna między małżonkami może korzystać ze zwolnienia z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Nie zawsze jednak darowizna będzie najlepszym rozwiązaniem. Jeżeli firma albo jej składniki należą do majątku wspólnego, po rozwodzie często trzeba rozważyć podział majątku. O tym, które rozwiązanie jest właściwe, decydują szczegóły: ustrój majątkowy, skład przedsiębiorstwa, długi, umowy z kontrahentami, nieruchomości i moment planowanej czynności.

FAQ

Czy wystarczy przepisać wpis w CEIDG na drugiego małżonka?

Nie. Wpis w CEIDG dotyczy konkretnej osoby fizycznej. Można natomiast przenieść przedsiębiorstwo albo jego składniki na podstawie umowy.

Czy darowizna firmy między małżonkami jest zawsze bez podatku?

Nie zawsze. Zwolnienie wynika z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn i wymaga spełnienia warunków ustawowych. Po rozwodzie były małżonek co do zasady nie korzysta już z tego zwolnienia.

Czy po przekazaniu firmy znikają stare długi?

Nie. Zgodnie z art. 55(4) Kodeksu cywilnego nabywca przedsiębiorstwa odpowiada solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, w granicach określonych w tym przepisie.

Czy potrzebny jest notariusz?

Tak, gdy w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość – wtedy konieczny jest akt notarialny. W innych przypadkach zbycie przedsiębiorstwa wymaga co najmniej formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi zgodnie z art. 75(1) § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy przy rozwodzie lepsza jest darowizna czy podział majątku?

To zależy od tego, czy firma należy do majątku wspólnego czy osobistego, jakie ma składniki i kiedy ma dojść do przekazania. Przy majątku wspólnym często warto porównać skutki darowizny z podziałem majątku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ISAP

3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – ISAP

4. Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług – ISAP

5. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – ISAP