Darowizna męża na wspólną nieruchomość a rozwód i podział majątku

Co wchodzi do majątku wspólnego, a co do osobistego?

Punktem wyjścia jest art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Jednocześnie art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przez darowiznę, chyba że darczyńca inaczej postanowił.

To oznacza, że jeżeli teściowa darowała środki wyłącznie mężowi i w umowie darowizny nie zaznaczyła, że mają wejść do majątku wspólnego, pieniądze te co do zasady stanowią majątek osobisty męża. Sam fakt istnienia wspólności ustawowej nie zmienia tej zasady.

Inaczej byłoby wtedy, gdyby z treści umowy darowizny wynikało, że darowizna została dokonana na rzecz obojga małżonków albo wprost do ich majątku wspólnego. Ocena zawsze zależy więc od dokumentów i dokładnej treści czynności prawnej.

Jeżeli działka została kupiona do majątku wspólnego

Skoro planowano, aby działka została nabyta do majątku wspólnego, to sama nieruchomość weszłaby do tego majątku, mimo że pieniądze na jej zakup pochodziły z majątku osobistego męża. W praktyce powstaje więc typowa sytuacja: składnik majątkowy jest wspólny, ale źródło finansowania jest częściowo osobiste.

Nie prowadzi to automatycznie do tego, że mąż staje się wyłącznym właścicielem większej części domu lub działki. Własność jest ustalana według treści aktu nabycia. Jeżeli nieruchomość została kupiona do majątku wspólnego, to wchodzi do majątku wspólnego, a rozliczeniu podlega najczęściej nakład z majątku osobistego na majątek wspólny.

Podstawę takiego rozliczenia daje art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, a także może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód.

Jak sąd rozlicza darowiznę przy podziale majątku?

Po ustaniu wspólności ustawowej, najczęściej wskutek rozwodu, przedmiotem podziału są aktywa wchodzące do majątku wspólnego. Sąd ustala skład i wartość majątku według stanu z chwili ustania wspólności, a według cen z chwili orzekania. Tę zasadę potwierdza m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 11 marca 2010 r., sygn. IV CSK 429/09.

Jeżeli więc działka i dom stanowią majątek wspólny, sąd może:

• ustalić wartość całej nieruchomości,
• przyznać ją jednemu z małżonków ze spłatą na rzecz drugiego albo zarządzić sprzedaż i podział sumy,
• rozliczyć nakład z majątku osobistego męża, czyli środki pochodzące z darowizny,
• rozliczyć spłaty wspólnego kredytu w zakresie zależnym od momentu i źródła spłat.

W praktyce oznacza to, że mąż może żądać zwrotu tego, co z własnej darowizny zostało przeznaczone na majątek wspólny. Najczęściej nie odbywa się to przez „wyjęcie” części domu z majątku wspólnego, lecz przez odpowiednie rozliczenie wartości przy ustalaniu spłat.

Jeżeli na przykład darowizna sfinansowała całą działkę i znaczną część budowy, a reszta została pokryta z kredytu wspólnego, sąd zwykle bada proporcje finansowania oraz to, jaka część majątku wspólnego została faktycznie sfinansowana ze środków osobistych jednego z małżonków.

Czy możliwe są nierówne udziały?

Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Od tej zasady istnieje wyjątek z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustalenia udziałów z uwzględnieniem stopnia, w jakim przyczynił się do powstania tego majątku.

Samo wniesienie dużej darowizny przez jednego małżonka nie zawsze prowadzi do ustalenia nierównych udziałów. W orzecznictwie przyjmuje się, że potrzebne są łącznie:

• ważne powody, czyli okoliczności natury etycznej i majątkowej,
• nierówny stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego.

Na podstawie art. 43 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy ocenie przyczynienia uwzględnia się także osobisty nakład pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Dlatego nawet znaczna przewaga finansowa jednego małżonka nie musi oznaczać, że sąd ustali np. udziały 80/20.

W sprawach takich jak opisana częściej spotyka się rozliczenie nakładu z art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego niż skuteczne żądanie ustalenia nierównych udziałów z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Wspólny kredyt po rozwodzie

Wspólny kredyt finansujący około 30% budowy to odrębny problem od samego podziału własności. Podział majątku między byłymi małżonkami nie zmienia automatycznie treści umowy z bankiem. Jeżeli oboje podpisali umowę kredytową, to wobec banku nadal odpowiadają zgodnie z jej treścią, najczęściej solidarnie na podstawie art. 366 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

W praktyce oznacza to, że nawet jeśli po rozwodzie sąd przyzna dom jednemu z małżonków, bank nadal może domagać się spłaty od obu kredytobiorców, dopóki nie dojdzie do aneksu, przejęcia długu albo refinansowania zaakceptowanego przez bank.

Między byłymi małżonkami można natomiast rozliczać, kto faktycznie spłacał raty:

• raty zapłacone w czasie trwania wspólności co do zasady obciążają majątek wspólny,
• raty spłacane po ustaniu wspólności z pieniędzy jednego z byłych małżonków mogą podlegać rozliczeniu przy podziale majątku, jeżeli zwiększały wartość wspólnego składnika albo zmniejszały wspólne zadłużenie.

Tu duże znaczenie ma konkretny stan faktyczny: data rozwodu, data ustania wspólności, wysokość pozostałego zadłużenia, sposób korzystania z domu oraz to, kto po rozstaniu faktycznie mieszkał w nieruchomości.

Jakie dowody są najważniejsze?

W sprawie o podział majątku samo przekonanie stron zwykle nie wystarcza. Najlepiej zgromadzić:

• umowę darowizny albo akt notarialny,
• potwierdzenia przelewu darowizny,
• akt notarialny zakupu działki z zapisem o źródle środków,
• faktury i umowy dotyczące budowy domu,
• historię rachunku bankowego pokazującą przepływ pieniędzy,
• umowę kredytową, harmonogram spłat i potwierdzenia zapłaty rat,
• ewentualne oświadczenia stron składane przy zakupie i budowie.

Zapis w akcie notarialnym, że środki pochodzą z darowizny przekazanej mężowi, jest bardzo przydatny dowodowo, ale najlepiej, aby był spójny z innymi dokumentami. Jeżeli pieniądze mieszały się na wspólnym rachunku z innymi wpływami, wykazanie pochodzenia środków może być trudniejsze.

Co to oznacza w opisanej sytuacji?

W opisanym stanie faktycznym najbardziej prawdopodobny wariant jest następujący:

Najczęściej więc nieruchomość będzie dzielona jako majątek wspólny, ale mąż może skutecznie domagać się zwrotu wartości środków pochodzących z darowizny, o ile zdoła wykazać ich pochodzenie i wysokość. Nie jest jednak przesądzone, że sąd ustali nierówne udziały wyłącznie z tego powodu.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne zasady działają w praktyce, ale o wyniku sprawy zawsze decydują dokumenty i szczegóły finansowania.

FAQ

Czy darowizna od teściowej zawsze należy tylko do męża?

Nie zawsze. Co do zasady tak wynika z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale tylko wtedy, gdy darowizna została dokonana wyłącznie na jego rzecz. Jeżeli darczyńca wskaże oboje małżonków albo zastrzeże wejście środków do majątku wspólnego, skutek może być inny.

Czy wpis w akcie notarialnym o pochodzeniu pieniędzy wystarczy?

Jest to bardzo ważny dowód, ale najlepiej, aby był potwierdzony przelewami, umową darowizny i innymi dokumentami. Im większa wartość sporu, tym większe znaczenie ma pełny materiał dowodowy.

Czy po rozwodzie bank zwolni jednego z małżonków z kredytu?

Nie automatycznie. Potrzebna jest zgoda banku i zwykle aneks do umowy albo nowa umowa finansowania. Sam wyrok rozwodowy lub postanowienie o podziale majątku nie zmienia zobowiązania wobec banku.

Czy lepiej żądać zwrotu nakładów czy nierównych udziałów?

To zależy od stanu faktycznego. W sprawach opartych głównie na darowiźnie jednego małżonka częściej skuteczne bywa rozliczenie nakładów z art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego niż ustalenie nierównych udziałów z art. 43 § 2 tej ustawy.

Czy środki wydane na budowę domu można rozliczyć także wtedy, gdy dom nie został ukończony?

Tak, ale trzeba ustalić, jaki był stan nieruchomości na dzień ustania wspólności i jaki wpływ poniesione nakłady miały na jej wartość. W takich sprawach często potrzebna jest opinia biegłego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

3. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 2010 r., sygn. akt IV CSK 429/09.

4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2008 r., sygn. akt III CZP 148/07.

5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 2009 r., sygn. akt II CSK 390/08.

6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2011 r., sygn. akt IV CSK 93/11.

7. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2013 r., sygn. akt III CZP 86/13.