Podejrzenie oszustwa przy przejęciu spadku

Od czego zacząć, gdy podejrzewasz przejęcie spadku?

W opisanej sytuacji trzeba oddzielić trzy kwestie: zarząd majątkiem ojca za jego życia, ważność ewentualnego testamentu oraz skuteczność wydziedziczenia. Każda z nich wymaga innych dowodów i może być badana w innym postępowaniu.

Praktycznie najlepiej rozpocząć od zebrania dokumentów: postanowienia sądu opiekuńczego zezwalającego na sprzedaż mieszkania, aktu notarialnego sprzedaży, historii rachunków bankowych, dokumentów dotyczących zakupu mieszkania dla syna siostry, korespondencji z sądem rodzinnym oraz informacji, czy testament został złożony w sądzie albo u notariusza.

Jeżeli nie przeprowadzono jeszcze sprawy spadkowej, osoba zainteresowana może złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Wynika to z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym sąd stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę, a notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia. W praktyce, gdy jest spór o testament, wydziedziczenie lub skład spadku, bezpieczniejszą drogą jest postępowanie sądowe.

Czy opiekun mógł kupić mieszkanie dla swojego syna z pieniędzy ojca?

Sama zgoda sądu opiekuńczego na sprzedaż mieszkania osoby ubezwłasnowolnionej nie oznacza zgody na dowolne wykorzystanie uzyskanych pieniędzy. Zgodnie z art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego. Przepis ten stosuje się do opieki nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną na podstawie art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zakup mieszkania dla osoby trzeciej ze środków należących do podopiecznego jest czynnością daleko wykraczającą poza zwykły zarząd majątkiem. Jeżeli sąd zezwolił wyłącznie na sprzedaż mieszkania ojca, a nie zezwolił na przekazanie pieniędzy synowi opiekuna, darowiznę, pożyczkę albo zakup lokalu na jego rzecz, taka czynność wymaga szczegółowego wyjaśnienia.

Znaczenie ma także art. 159 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który ogranicza możliwość reprezentowania osoby pozostającej pod opieką przy czynnościach prawnych między tą osobą a opiekunem, jego małżonkiem, zstępnymi, wstępnymi albo rodzeństwem, chyba że czynność polega na bezpłatnym przysporzeniu na rzecz osoby pozostającej pod opieką. W praktyce oznacza to, że czynności prowadzące do korzyści majątkowej członka rodziny opiekuna są szczególnie wrażliwe i powinny być oceniane przez sąd.

Jeżeli pieniądze ojca zostały przekazane bez podstawy prawnej, w grę mogą wchodzić roszczenia cywilne o zwrot środków albo rozliczenie ich w spadku. W zależności od dowodów może też powstać podejrzenie przestępstwa przywłaszczenia z art. 284 § 1 lub § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny. Typ podstawowy z art. 284 § 1 Kodeksu karnego jest zagrożony karą pozbawienia wolności do 3 lat, a przywłaszczenie rzeczy powierzonej z art. 284 § 2 Kodeksu karnego - karą od 3 miesięcy do 5 lat. Jeżeli wartość mienia przekracza 200 000 zł, może mieć znaczenie art. 115 § 5 oraz art. 294 § 1 Kodeksu karnego.

Jak sprawdzić rozliczenie opiekuna prawnego?

Opiekun prawny podlega nadzorowi sądu opiekuńczego. Zgodnie z art. 165 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd opiekuńczy sprawuje nadzór nad wykonywaniem opieki. Na podstawie art. 166 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun powinien składać sądowi sprawozdania dotyczące osoby pozostającej pod opieką oraz rachunki z zarządu jej majątkiem w terminach oznaczonych przez sąd, nie rzadziej jednak niż co roku.

Po ustaniu opieki opiekun powinien złożyć rachunek końcowy z zarządu majątkiem. W opisanej sprawie warto złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o wgląd do akt sprawy opiekuńczej oraz o informację, czy opiekun złożył ostatnie sprawozdanie i rachunek z zarządu majątkiem. Jeżeli rachunku nie ma albo jest niepełny, można domagać się zobowiązania opiekuna do wyjaśnień.

Trzeba też ustalić, czy środki ze sprzedaży mieszkania należały wyłącznie do ojca, do majątku wspólnego rodziców, czy częściowo do każdego z nich. Sam fakt wpływu pieniędzy na wspólny rachunek bankowy nie przesądza jeszcze o własności środków. Jeżeli sprzedane mieszkanie stanowiło majątek osobisty ojca, znaczenie może mieć art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym do majątku osobistego małżonka należą przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Jak zmusić siostrę do ujawnienia testamentu?

Osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku albo u notariusza, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy. Wynika to z art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 646 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, która bezzasadnie uchyla się od tego obowiązku, odpowiada za wynikłą stąd szkodę, a sąd spadku może nałożyć na nią grzywnę.

We wniosku o stwierdzenie nabycia spadku należy wskazać, że według twierdzeń siostry istnieje testament notarialny, lecz nie został okazany. Sąd spadku ma obowiązek badać z urzędu, kto jest spadkobiercą. Wynika to z art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli sąd uzna to za potrzebne, może wezwać osobę posiadającą testament do jego złożenia.

Warto również sprawdzić Notarialny Rejestr Testamentów, jeżeli istnieje podejrzenie, że testament był sporządzony u notariusza i został zarejestrowany. Rejestr nie przechowuje treści testamentu, ale może pomóc ustalić kancelarię notarialną, w której testament sporządzono albo zdeponowano.

Czy testament osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej jest ważny?

Jeżeli ojciec był już całkowicie ubezwłasnowolniony w chwili sporządzania testamentu, testament jest nieważny z powodu braku zdolności testowania. Art. 944 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że sporządzić i odwołać testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie ma zdolności do czynności prawnych na podstawie art. 12 Kodeksu cywilnego.

Inaczej trzeba ocenić sytuację, gdy testament został sporządzony przed ubezwłasnowolnieniem. Wtedy sam późniejszy wyrok o ubezwłasnowolnieniu nie powoduje automatycznie nieważności testamentu. Można jednak badać, czy w chwili sporządzania testamentu spadkodawca działał w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Podstawą jest art. 945 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego.

Na nieważność testamentu z przyczyn wskazanych w art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego nie można powołać się po upływie 3 lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie 10 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Wynika to z art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli pojawia się podejrzenie, że testament został podrobiony, przerobiony albo użyty w sądzie mimo wątpliwości co do autentyczności, znaczenie mogą mieć także przepisy karne dotyczące dokumentów, w szczególności art. 270 § 1 Kodeksu karnego. Więcej o takim przypadku omawia materiał: sfałszowany testament w sądzie.

Jak podważyć wydziedziczenie?

Wydziedziczenie nie polega na samym pominięciu dziecka w testamencie. Jest to pozbawienie prawa do zachowku. Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku tylko wtedy, gdy uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Art. 1009 Kodeksu cywilnego wymaga, aby przyczyna wydziedziczenia wynikała z treści testamentu. Nie wystarczy więc ogólne stwierdzenie, że spadkodawca kogoś wydziedzicza. Przyczyna musi być możliwa do zidentyfikowania i powinna odpowiadać jednej z przesłanek ustawowych.

W postępowaniu o zachowek można wykazywać, że przyczyna wydziedziczenia była nieprawdziwa, nie miała charakteru uporczywego albo że spadkodawca przebaczył uprawnionemu. Przebaczenie ma znaczenie na podstawie art. 1010 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli wydziedziczenie okaże się bezskuteczne, osoba pominięta w testamencie może dochodzić zachowku na podstawie art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Wynika to z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego, zastosowanie może mieć art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego.

Spis inwentarza i ustalenie, co weszło do spadku

Jeżeli istnieje spór o to, jakie składniki majątku pozostały po zmarłym i czy przed śmiercią wyprowadzono środki z jego majątku, warto rozważyć wniosek o sporządzenie spisu inwentarza. Zgodnie z art. 637 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek taki może złożyć ten, kto uprawdopodobni, że jest spadkobiercą, uprawnionym do zachowku, zapisobiercą, wykonawcą testamentu albo wierzycielem mającym pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy.

Spis inwentarza nie zawsze automatycznie wyjaśni wszystkie wypłaty dokonane przed śmiercią spadkodawcy, ale pomaga ustalić aktywa i długi spadku na dzień śmierci. Równolegle trzeba żądać dokumentów bankowych, akt opiekuńczych i rozliczenia opiekuna. W sprawie o zachowek można także żądać doliczenia określonych darowizn do substratu zachowku, jeżeli spełnione są warunki z art. 993 i następnych Kodeksu cywilnego.

Kiedy zawiadomić prokuraturę?

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa warto rozważyć wtedy, gdy istnieją konkretne dane wskazujące, że pieniądze należące do ojca zostały wypłacone albo przekazane bez podstawy prawnej i z zamiarem zatrzymania ich dla siebie lub osoby trzeciej. Sam konflikt rodzinny albo przypuszczenie, że siostra zachowała się nieuczciwie, zwykle nie wystarczy.

Do zawiadomienia należy dołączyć dostępne dokumenty: postanowienie sądu opiekuńczego, akty notarialne, potwierdzenia przelewów, historię rachunku, korespondencję oraz informacje o braku rozliczenia opiekuna. Jeżeli dokumentów nie masz, można wskazać, gdzie się znajdują, np. w aktach sądu opiekuńczego, kancelarii notarialnej albo banku.

Co, jeśli testament jest ważny, ale majątek wyprowadzono przed śmiercią?

Nawet ważny testament nie zamyka wszystkich roszczeń. Jeżeli przed śmiercią spadkodawcy dokonano darowizn lub przesunięć majątkowych, mogą one wpływać na zachowek. Art. 993 Kodeksu cywilnego przewiduje, że przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami określonymi w dalszych przepisach.

Jeżeli mieszkanie kupione dla syna siostry zostało w rzeczywistości sfinansowane pieniędzmi ojca, trzeba ustalić, czy była to darowizna ojca, bezpodstawne przesunięcie środków, czynność dokonana przez opiekuna bez zgody sądu, czy też środki należały do innej osoby. Od tej kwalifikacji zależy, czy właściwe będzie żądanie zwrotu, doliczenie do zachowku, powództwo cywilne czy zawiadomienie karne.

FAQ

Czy osoba wydziedziczona może żądać spisu inwentarza?

Tak, jeżeli uprawdopodobni, że może być uprawniona do zachowku. Podstawą jest art. 637 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Znaczenie ma też uchwała Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2007 r., sygn. III CZP 149/06, w której wskazano, że spadkobierca wydziedziczony może żądać spisu inwentarza, jeżeli uprawdopodobni uprawnienie do zachowku.

Czy testament notarialny zawsze jest ważny?

Nie. Testament notarialny korzysta z większego bezpieczeństwa dowodowego niż testament własnoręczny, ale może być nieważny, np. gdy sporządziła go osoba niemająca pełnej zdolności do czynności prawnych zgodnie z art. 944 § 1 Kodeksu cywilnego albo gdy wystąpiły wady oświadczenia woli z art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy zgoda sądu na sprzedaż mieszkania obejmuje wydanie pieniędzy rodzinie opiekuna?

Co do zasady nie. Zezwolenie sądu opiekuńczego należy interpretować zgodnie z jego treścią. Jeżeli sąd zezwolił tylko na sprzedaż mieszkania, opiekun nie może na tej podstawie swobodnie przekazać pieniędzy członkowi swojej rodziny ani kupić dla niego mieszkania.

Czy można podważyć wydziedziczenie po ogłoszeniu testamentu?

Tak. Wydziedziczenie można kwestionować przede wszystkim w sprawie o zachowek, wykazując, że przyczyna z testamentu nie odpowiada art. 1008 Kodeksu cywilnego, nie była prawdziwa, nie była uporczywa albo spadkodawca przebaczył uprawnionemu zgodnie z art. 1010 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy wspólny rachunek bankowy rodziców oznacza, że połowa pieniędzy zawsze należała do każdego z nich?

Nie zawsze. Wspólny rachunek ułatwia dysponowanie środkami wobec banku, ale nie przesądza o własności pieniędzy między współposiadaczami rachunku. Trzeba ustalić źródło środków, ustrój majątkowy małżeński oraz to, czy sprzedane mieszkanie było majątkiem osobistym czy wspólnym.

Źródła

• Art. 12, art. 944, art. 945, art. 991, art. 993, art. 1007, art. 1008, art. 1009, art. 1010, art. 1025 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 33 pkt 10, art. 156, art. 159, art. 165, art. 166, art. 175 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 646, art. 637, art. 670 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 270, art. 284, art. 294, art. 115 § 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2007 r., III CZP 149/06.
• Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 30 grudnia 1968 r., III CZP 103/68.