Przymusowy odwyk, DPS i ubezwłasnowolnienie alkoholika

Czy można oddać osobę uzależnioną od alkoholu pod opiekę ośrodka?

Co do zasady – nie można samodzielnie i jednostronnie umieścić dorosłej osoby uzależnionej od alkoholu w ośrodku na pobyt stały tylko dlatego, że pije i odmawia leczenia. Pełnoletnia osoba zachowuje prawo do decydowania o sobie, chyba że zachodzą ustawowe przesłanki do zastosowania szczególnych trybów przewidzianych w przepisach.

W opisanej sytuacji trzeba rozróżnić kilka możliwych ścieżek:

• zobowiązanie do poddania się leczeniu odwykowemu,
• interwencję kryzysową policji, pogotowia i pomocy społecznej,
• przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody,
• umieszczenie w domu pomocy społecznej, również bez zgody – ale tylko po spełnieniu ustawowych warunków,
• postępowanie o ubezwłasnowolnienie, jeżeli stan osoby uzasadnia taką ingerencję.

Przymusowy odwyk – kiedy jest możliwy?

W polskim prawie nie ma „przymusowego leczenia alkoholizmu” w dowolnym przypadku na żądanie rodziny. Istnieje natomiast procedura zobowiązania do poddania się leczeniu odwykowemu, uregulowana w art. 24–35 ustawy z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Zgodnie z art. 24 tej ustawy osoby, które w związku z nadużywaniem alkoholu:

• powodują rozkład życia rodzinnego,
• demoralizują małoletnich,
• uchylają się od pracy,
• albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny,

mogą zostać zobowiązane przez sąd do poddania się leczeniu odwykowemu.

Ważne: sąd nie orzeka tu o „karze”, ale o obowiązku podjęcia leczenia w odpowiednim zakładzie lecznictwa odwykowego. Podstawą jest postępowanie nieprocesowe przed sądem rejonowym.

Kto może uruchomić procedurę odwykową?

Najczęściej sprawę inicjuje gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych. Wynika to z art. 25 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Wniosek do sądu może złożyć także prokurator.

W praktyce członek rodziny zwykle składa zawiadomienie lub wniosek do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych właściwej dla miejsca zamieszkania osoby uzależnionej albo do ośrodka pomocy społecznej, który wskaże dalszą ścieżkę.

Do zgłoszenia warto dołączyć:

• opis zachowań związanych z alkoholem,
• informacje o agresji, awanturach, interwencjach policji,
• zaświadczenia lekarskie, jeśli są,
• dokumenty potwierdzające rozkład życia rodzinnego lub zagrożenie dla domowników,
• dane świadków.

Jak wygląda postępowanie przed sądem o zobowiązanie do leczenia?

Po zebraniu materiału komisja kieruje osobę uzależnioną na badanie przez biegłego lub biegłych w celu wydania opinii co do uzależnienia i wskazania rodzaju zakładu leczniczego. Podstawę stanowi art. 25 i art. 26 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Następnie do sądu rejonowego składany jest wniosek o zobowiązanie do leczenia odwykowego. Sąd po przeprowadzeniu postępowania może wydać postanowienie o obowiązku poddania się leczeniu. Zgodnie z art. 34 tej ustawy obowiązek taki trwa tak długo, jak wymaga tego cel leczenia, nie dłużej jednak niż 2 lata od uprawomocnienia się postanowienia.

Trzeba jednak pamiętać, że sama procedura odwykowa nie zastępuje natychmiastowej ochrony domowników. Jeżeli problemem jest przemoc lub bezpośrednie zagrożenie, konieczne są działania doraźne.

Zobacz również:

alkoholik odwyk

Gdy osoba pijąca jest agresywna lub ma objawy psychozy

Jeżeli osoba uzależniona jest agresywna, niszczy mienie, grozi domownikom, nie kontroluje zachowania albo ma objawy psychozy, należy w pierwszej kolejności zadbać o bezpieczeństwo. W praktyce trzeba wzywać policję i pogotowie ratunkowe, a każdą interwencję dokumentować.

Jeżeli zachowanie wskazuje na zaburzenia psychiczne i osoba zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, możliwe jest przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

Z kolei zgodnie z art. 21 ust. 1 tej ustawy osoba, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych może zagrażać bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, może być poddana badaniu psychiatrycznemu również bez jej zgody.

To nie jest procedura „leczenia alkoholizmu” jako takiego. Ma ona zastosowanie wtedy, gdy pojawia się przesłanka psychiatryczna: zaburzenia psychiczne i bezpośrednie zagrożenie. W stanie faktycznym z psychozą może to mieć kluczowe znaczenie.

Czy można umieścić taką osobę w domu pomocy społecznej?

Dom pomocy społecznej (DPS) nie jest ośrodkiem odwykowym. To placówka zapewniająca całodobową opiekę osobom, które z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności nie mogą samodzielnie funkcjonować i wymagają stałej pomocy, a nie można im zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych. Wynika to z art. 54 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

Co do zasady do DPS kieruje się osobę za jej zgodą. Jeżeli osoba nie wyraża zgody, a brak jest zdolności do świadomego decydowania lub występują szczególne przesłanki ustawowe, możliwe są odrębne tryby postępowania przed sądem.

W sprawach osób chorych psychicznie lub z niepełnosprawnością intelektualną znaczenie ma art. 38 i art. 39 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Na ich podstawie sąd opiekuńczy może orzec o przyjęciu do domu pomocy społecznej bez zgody, gdy osoba wymaga stałej opieki, a brak opieki zagraża jej życiu. Zastosowanie tych przepisów zależy jednak od konkretnego stanu zdrowia i ustaleń medycznych – samo uzależnienie od alkoholu nie wystarcza automatycznie.

W praktyce, gdy chodzi o pobyt stały w placówce, trzeba skontaktować się z ośrodkiem pomocy społecznej właściwym dla miejsca pobytu tej osoby. OPS lub MOPS przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy, ocenia sytuację bytową, zdrowotną i opiekuńczą oraz wskazuje właściwy tryb dalszego działania.

Czy potrzebne jest ubezwłasnowolnienie?

Ubezwłasnowolnienie nie jest warunkiem każdej interwencji, ale w części spraw okazuje się konieczne, gdy osoba przez dłuższy czas nie jest w stanie kierować swym postępowaniem lub potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw.

Podstawą jest art. 13 § 1 oraz art. 16 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie m.in. z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczy ubezwłasnowolnienia częściowego, gdy stan osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

Sformułowanie „w szczególności pijaństwa” nie oznacza, że każda osoba uzależniona może zostać ubezwłasnowolniona. Konieczne jest wykazanie wpływu stanu tej osoby na zdolność kierowania swoim postępowaniem. O tym każdorazowo decyduje sąd na podstawie opinii biegłych.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się do sądu okręgowego. Uprawnienie do złożenia wniosku wynika z art. 545 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Co do zasady mogą to zrobić m.in. małżonek, krewni w linii prostej oraz rodzeństwo. Jeżeli nadal istnieje małżeństwo i jest tylko separacja, małżonek zachowuje to uprawnienie.

Zobacz również:

ubezwłasnowolnienie alkoholika • przepijanie pieniędzy

Co w praktyce zrobić krok po kroku?

W opisanym stanie faktycznym warto działać równolegle w kilku kierunkach:

1. Jeżeli występuje agresja lub zagrożenie – natychmiast wzywać policję i pogotowie. Jeżeli są objawy psychozy, zaburzeń świadomości, samouszkodzeń lub gróźb, należy wyraźnie to zgłaszać dyspozytorowi.
2. Złożyć zawiadomienie do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych z wnioskiem o wszczęcie procedury z art. 24 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.
3. Skontaktować się z OPS/MOPS w sprawie interwencji, usług opiekuńczych, wywiadu środowiskowego i oceny, czy wchodzi w grę DPS lub inna forma pomocy.
4. Rozważyć wniosek o ubezwłasnowolnienie, jeżeli osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem i bez tego nie da się skutecznie zabezpieczyć leczenia, opieki i spraw majątkowych.
5. Gromadzić dokumenty: notatki policji, zaświadczenia lekarskie, orzeczenia o niepełnosprawności, wypisy ze szpitala, dane świadków, zdjęcia zniszczeń, rachunki, dokumentację OPS.

Jakie dokumenty przygotować?

Czego nie wolno robić samodzielnie?

Nie należy próbować „przymusowo wywozić” osoby dorosłej do placówki bez podstawy prawnej, zamykać jej siłą ani podszywać się pod nią przy składaniu zgód medycznych. Takie działania mogą narazić bliskich na odpowiedzialność cywilną, a w skrajnych przypadkach także karną.

Jeżeli osoba pije, ale jednocześnie jest świadoma, samodzielna i nie zachodzą ustawowe przesłanki do ingerencji, zakres możliwych działań jest ograniczony. Inaczej będzie wtedy, gdy występują przemoc, zaburzenia psychiczne, całkowita nieporadność życiowa albo realne zagrożenie życia i zdrowia.

FAQ

Czy żona w separacji może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie męża?

Tak, jeżeli strony nadal pozostają małżeństwem, a nie doszło do rozwodu. Uprawnienie małżonka wynika z art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy rodzina może sama skierować alkoholika do zamkniętego ośrodka?

Nie, nie ma takiego prostego uprawnienia. Potrzebna jest zgoda tej osoby albo zastosowanie jednej z ustawowych procedur: odwykowej, psychiatrycznej, opiekuńczej lub związanej z ubezwłasnowolnieniem.

Czy sam alkoholizm wystarczy do umieszczenia w DPS?

Nie. DPS wymaga spełnienia przesłanek z ustawy o pomocy społecznej, a przy braku zgody dodatkowo podstaw z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego lub innych przepisów. Każda sprawa zależy od stanu zdrowia i stopnia niesamodzielności.

Gdzie najpierw zgłosić problem z pijącą i agresywną osobą?

Jeżeli zagrożenie jest bieżące – na policję lub pogotowie. Jeżeli chodzi o dłuższe działania prawne – do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych oraz do OPS/MOPS.

Czy można żądać przymusowego odwyku, jeśli osoba przepija rentę lub emeryturę?

Samo przepijanie pieniędzy nie uruchamia automatycznie odwyku, ale może być istotnym elementem przy ocenie rozkładu życia rodzinnego, uchylania się od obowiązków i potrzeby dalszych działań, w tym postępowania o ubezwłasnowolnienie.

Zobacz również:

matka pije

Źródła

• art. 24–35 ustawy z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi
• art. 54 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• art. 21 ust. 1, art. 23 ust. 1, art. 38–39 ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego
• art. 13 § 1 i art. 16 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 545 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego