Matka staruszka pije i zagraża sobie – co zrobić?

Co zrobić natychmiast, gdy starsza osoba po alkoholu stwarza zagrożenie?

Jeżeli matka zostawiła włączony palnik gazowy, wychodzi z domu w stanie upojenia, grozi jej wychłodzenie, upadek, zatrucie, pożar albo wybuch gazu, nie należy czekać na zakończenie sprawy sądowej. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia, zdrowia lub mienia należy dzwonić pod numer 112 i wezwać odpowiednie służby: pogotowie ratunkowe, Policję albo straż pożarną.

Podstawą działania Policji jest m.in. art. 1 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, zgodnie z którym do podstawowych zadań Policji należy ochrona życia i zdrowia ludzi oraz mienia przed bezprawnymi zamachami naruszającymi te dobra. W praktyce warto dokładnie opisać dyspozytorowi, co się stało: włączony gaz, brak kontaktu, agresja, upojenie alkoholowe, zagrożenie pożarem, niemożność samodzielnego funkcjonowania.

Jeżeli sytuacje powtarzają się, dobrze jest dokumentować interwencje: daty, godziny, numery zgłoszeń, notatki służb, zdjęcia zaniedbanego mieszkania, informacje od sąsiadów, administracji budynku, dzielnicowego lub pracownika socjalnego. Takie dowody mogą mieć znaczenie zarówno w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie, jak i przy zawiadomieniu gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych.

Ubezwłasnowolnienie osoby starszej uzależnionej od alkoholu

W opisanej sytuacji można rozważyć wniosek o ubezwłasnowolnienie. Nie jest to jednak środek do karania osoby za picie alkoholu ani prosty sposób na zmuszenie jej do leczenia. Ubezwłasnowolnienie służy ochronie osoby, która z powodu określonych zaburzeń nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw.

Zgodnie z art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Zgodnie z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską.

Z kolei art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje ubezwłasnowolnienie częściowe osoby pełnoletniej, jeżeli z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Zgodnie z art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę.

W praktyce sąd bada nie tylko fakt nadużywania alkoholu, ale przede wszystkim to, czy skutki uzależnienia powodują niezdolność do kierowania swoim postępowaniem albo konieczność stałej pomocy w prowadzeniu spraw. Znaczenie mogą mieć np. pozostawianie włączonego gazu, zaniedbanie higieny i leczenia, nieopłacanie rachunków, oddawanie pieniędzy przypadkowym osobom, utrata orientacji, brak realnej oceny zagrożenia, odmowa koniecznej pomocy.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie matki?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądów okręgowych na podstawie art. 544 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 544 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a w braku miejsca zamieszkania - sąd miejsca jej pobytu.

Krąg osób uprawnionych do złożenia wniosku określa art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek może złożyć: małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo, a także jej przedstawiciel ustawowy. Syn albo córka są krewnymi w linii prostej, więc mogą wystąpić z takim wnioskiem.

Jeżeli mieszka Pan na drugim końcu Polski, nie wyłącza to możliwości złożenia wniosku. Trzeba jednak liczyć się z tym, że sąd może wzywać wnioskodawcę do uzupełnień, a w sprawie mogą być potrzebne dowody od osób mieszkających blisko matki: sąsiadów, administracji budynku, dzielnicowego, lekarza rodzinnego, pracownika socjalnego albo członków rodziny.

Jakie dokumenty i dowody dołączyć do wniosku?

W sprawach o ubezwłasnowolnienie szczególne znaczenie ma art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu choroby psychicznej lub niedorozwoju umysłowego, sąd żąda przedstawienia świadectwa lekarskiego wydanego przez lekarza psychiatrę albo opinii psychologa. Jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu pijaństwa, sąd żąda także zaświadczenia poradni przeciwalkoholowej.

W praktyce problem polega na tym, że osoba uzależniona często odmawia wizyty u lekarza lub w poradni. Art. 552 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że sąd odrzuca wniosek, jeżeli treść wniosku lub dołączone dokumenty nie uprawdopodobniają istnienia zaburzeń, albo gdy nie złożono żądanego dokumentu, chyba że złożenie takich dokumentów nie jest możliwe. Jeżeli matka odmawia badania, trzeba to jasno wyjaśnić we wniosku i przedstawić inne dowody uprawdopodobniające problem.

Warto dołączyć w szczególności:

• opis konkretnych zdarzeń z datami, np. pozostawienie włączonego gazu, interwencje służb, upadki, zagubienia, awantury, zaniedbanie mieszkania;
• dokumentację medyczną, jeżeli rodzina ma do niej legalny dostęp;
• notatki z interwencji Policji, pogotowia, straży pożarnej albo administracji budynku;
• zdjęcia dokumentujące zaniedbania, jeżeli zostały wykonane zgodnie z prawem i bez naruszania prywatności ponad potrzebę postępowania;
• dane świadków: sąsiadów, opiekunki, członków rodziny, dzielnicowego, pracownika socjalnego;
• potwierdzenia zaległości w opłatach, wezwań, skarg sąsiadów lub pism ze spółdzielni albo wspólnoty.

Po wszczęciu sprawy sąd przeprowadza własne czynności. Zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego osobę, której dotyczy wniosek, należy wysłuchać niezwłocznie po wszczęciu postępowania. Zgodnie z art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego osoba ta powinna zostać zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, a także psychologa. To opinia biegłych jest zwykle kluczowa dla rozstrzygnięcia.

Doradca tymczasowy na czas sprawy

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie może potrwać. Jeżeli już w toku sprawy konieczna jest ochrona osoby lub jej majątku, można rozważyć wniosek o ustanowienie doradcy tymczasowego. Instytucję tę przewiduje art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd może ustanowić doradcę tymczasowego dla osoby pełnoletniej, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, jeżeli jest to potrzebne do ochrony jej osoby lub mienia.

Doradca tymczasowy może być przydatny zwłaszcza wtedy, gdy starsza osoba podejmuje niebezpieczne decyzje finansowe, nie reguluje podstawowych opłat, niszczy mieszkanie albo odmawia działań koniecznych dla zabezpieczenia jej osoby. Zakres działania doradcy zależy od postanowienia sądu i konkretnej sytuacji.

Czy można skierować matkę na przymusowe leczenie odwykowe?

Zasada jest taka, że leczenie odwykowe jest dobrowolne. Wynika to wprost z art. 21 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Wyjątki od tej zasady określa ta sama ustawa.

Zgodnie z art. 24 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi osoby, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylają się od pracy albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny, kieruje się na badanie przez biegłego w celu wydania opinii w przedmiocie uzależnienia od alkoholu i wskazania rodzaju zakładu leczniczego.

Rodzina nie składa jednak bezpośrednio do sądu skutecznego wniosku o zobowiązanie do leczenia odwykowego. Zgodnie z art. 26 ust. 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi wniosek do sądu rejonowego właściwego według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której postępowanie dotyczy, może złożyć gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokurator.

W praktyce rodzina może złożyć zawiadomienie do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych w gminie, w której mieszka matka. W zawiadomieniu trzeba opisać konkretne zdarzenia i dołączyć dostępne dowody. Jeżeli problemem jest głównie zagrożenie dla samej matki, a nie rozkład życia rodzinnego, demoralizacja małoletnich, uchylanie się od pracy ani zakłócanie porządku publicznego, komisja i sąd będą oceniać, czy przesłanki z art. 24 ustawy rzeczywiście są spełnione.

Zobowiązanie do leczenia odwykowego nie oznacza automatycznie całodobowego przymusu przez dowolnie długi czas. Zgodnie z art. 34 ust. 1 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi obowiązek poddania się leczeniu trwa tak długo, jak wymaga tego cel leczenia, nie dłużej jednak niż 2 lata od uprawomocnienia się postanowienia sądu.

Ubezwłasnowolnienie a leczenie bez zgody

Trzeba wyraźnie rozdzielić dwie kwestie. Ubezwłasnowolnienie może doprowadzić do ustanowienia opiekuna albo kuratora i ułatwić prowadzenie spraw osoby starszej, podejmowanie decyzji majątkowych, organizowanie opieki oraz kontakt z instytucjami. Nie oznacza jednak, że rodzina może samodzielnie i siłowo zawieźć osobę do dowolnego zakładu leczenia odwykowego.

W sprawach świadczeń zdrowotnych znaczenie mają m.in. przepisy ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Zgodnie z art. 17 ust. 2 tej ustawy przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na badanie lub udzielenie innych świadczeń zdrowotnych pacjentowi ubezwłasnowolnionemu całkowicie. Jeżeli jednak pacjent sprzeciwia się świadczeniu, a sprawa dotyczy istotnej ingerencji, może być konieczne rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego. W przypadku leczenia odwykowego nadal trzeba uwzględniać szczególne przepisy ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Pomoc społeczna, gdy osoba starsza mieszka samotnie

Niezależnie od drogi sądowej warto zawiadomić ośrodek pomocy społecznej właściwy dla miejsca zamieszkania matki. Zgodnie z art. 50 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej osobie samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona, przysługuje pomoc w formie usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych.

Ośrodek pomocy społecznej może przeprowadzić rodzinny wywiad środowiskowy, ustalić sytuację bytową, zdrowotną i mieszkaniową oraz rozważyć możliwe formy wsparcia. Jeżeli matka odmawia kontaktu, nadal warto przekazać OPS pisemne zawiadomienie z opisem ryzyka, zwłaszcza gdy istnieje zagrożenie pożarem, wybuchem gazu, niedożywieniem, brakiem leczenia albo skrajnym zaniedbaniem mieszkania.

Porównanie możliwych działań

FAQ

Czy samo picie alkoholu przez starszą osobę wystarczy do ubezwłasnowolnienia?

Nie zawsze. Art. 13 § 1 i art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego wymagają, aby pijaństwo lub inne zaburzenia powodowały niezdolność do kierowania postępowaniem albo potrzebę pomocy w prowadzeniu spraw. Sąd ocenia skutki w życiu codziennym, a nie tylko fakt spożywania alkoholu.

Czy syn albo córka mogą złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie matki?

Tak. Zgodnie z art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek mogą złożyć krewni w linii prostej, czyli m.in. dzieci osoby, której dotyczy wniosek.

Do którego sądu składa się wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Na podstawie art. 544 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego właściwy jest sąd okręgowy miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a w braku miejsca zamieszkania - sąd miejsca jej pobytu.

Co zrobić, jeśli matka odmawia wizyty u psychiatry lub w poradni alkoholowej?

Trzeba opisać to we wniosku i wyjaśnić, że uzyskanie zaświadczenia nie jest możliwe. Art. 552 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego dopuszcza taką sytuację, ale wnioskodawca powinien wtedy przedstawić inne dowody uprawdopodobniające zaburzenia i zagrożenia.

Czy rodzina może sama skierować alkoholika na przymusowe leczenie?

Nie. Zgodnie z art. 26 ust. 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi wniosek do sądu składa gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokurator. Rodzina może natomiast zawiadomić komisję i przekazać dowody.

Czy MOPS może pomóc, jeśli osoba starsza mieszka sama?

Tak, jeżeli osoba z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób i jest jej pozbawiona. Podstawą usług opiekuńczych jest art. 50 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

Źródła

• Art. 13 § 1-2 i art. 16 § 1-2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 544, art. 545, art. 547, art. 548, art. 552 i art. 553 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 21 ust. 2, art. 24, art. 26 ust. 3 i art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.
• Art. 50 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.
• Art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
• Art. 1 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji.