Jak bronić się przed obniżeniem alimentów na pełnoletnie dziecko?

Kiedy sąd może obniżyć alimenty?

Podstawą zmiany wcześniej ustalonych alimentów jest art. 138 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego.

W praktyce oznacza to, że rodzic żądający obniżenia alimentów musi wykazać istotną zmianę okoliczności w porównaniu z momentem, gdy alimenty były ustalane. Samo twierdzenie, że „dziecko jest już dorosłe”, nie wystarcza. Sąd porównuje dwie sytuacje: dawną i obecną.

Najczęściej powoływane podstawy pozwu o obniżenie alimentów to:

• pogorszenie możliwości zarobkowych lub majątkowych zobowiązanego, o których mowa w art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• zmniejszenie usprawiedliwionych potrzeb dziecka w rozumieniu art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• uzyskanie przez pełnoletnie dziecko zdolności do samodzielnego utrzymania się na podstawie art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli ojciec dziecka wnosi o obniżenie alimentów, powinien udowodnić te okoliczności. Nie wystarczy ogólne powołanie się na gorszą sytuację finansową bez dokumentów.

Pełnoletnie dziecko a dalszy obowiązek alimentacyjny

Zgodnie z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

Przepis ten obejmuje również dziecko pełnoletnie. Ukończenie 18 lat nie powoduje automatycznego ustania obowiązku alimentacyjnego. Liczy się nie wiek, lecz faktyczna zdolność do samodzielnego utrzymania się.

Jeżeli pełnoletnie dziecko jest niepełnosprawne, przewlekle chore, wymaga rehabilitacji, stałego leczenia albo z obiektywnych przyczyn nie może pracować, to co do zasady nadal spełnia przesłankę z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W sprawach takich jak opisana szczególnie ważne jest wykazanie, że dziecko:

• nie osiąga własnych dochodów pozwalających na utrzymanie,
• nie ma realnej zdolności do podjęcia pracy,
• wymaga zwiększonych wydatków na leczenie, leki, rehabilitację, dojazdy, sprzęt medyczny lub opiekę,
• nie posiada majątku przynoszącego dochód wystarczający na jego utrzymanie.

Jakie przepisy są najważniejsze w obronie przed obniżeniem alimentów?

W odpowiedzi na pozew najczęściej znaczenie mają następujące przepisy:

W sprawie pełnoletniego dziecka niepełnosprawnego szczególnie ważne jest wykazanie, że nie zachodzi przesłanka z art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli dziecko obiektywnie nie może pracować albo jego możliwości są bardzo ograniczone, nie można zarzucać mu, że nie stara się o samodzielność w takim samym zakresie jak osobie zdrowej.

Jak bronić się w praktyce przed pozwem o obniżenie alimentów?

Najważniejsza jest rzeczowa odpowiedź na pozew. Trzeba w niej odnieść się do twierdzeń drugiej strony i wykazać, że nie doszło do takiej zmiany stosunków, która uzasadniałaby obniżenie alimentów.

W praktyce warto podnieść następujące argumenty, o ile są zgodne ze stanem faktycznym:

• dziecko nadal nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie w rozumieniu art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• stan zdrowia dziecka uzasadnia dalsze, a nieraz nawet wyższe koszty utrzymania,
• wydatki na leki, rehabilitację, wizyty lekarskie, dojazdy i opiekę nie zmalały, lecz wzrosły,
• rodzic sprawujący codzienną opiekę realizuje część obowiązku alimentacyjnego osobistymi staraniami zgodnie z art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• zobowiązany nie wykazał rzeczywistego spadku swoich możliwości zarobkowych albo celowo ogranicza dochody.

Warto pamiętać, że sąd bada nie tylko dochody faktycznie osiągane, lecz również możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego. Wynika to wprost z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli więc rodzic twierdzi, że zarabia mniej, ale ma kwalifikacje, doświadczenie, majątek lub możliwość podjęcia lepiej płatnej pracy, sąd może to uwzględnić.

Jakie dowody przygotować?

W sprawie o obniżenie alimentów bardzo duże znaczenie mają dokumenty. Dobrze przygotowany materiał dowodowy często jest skuteczniejszy niż ogólne wyjaśnienia.

Najczęściej przydatne będą:

• orzeczenie o niepełnosprawności albo stopniu niepełnosprawności,
• zaświadczenia lekarskie, historia leczenia, opinie specjalistów,
• rachunki i faktury za leki, rehabilitację, wizyty, sprzęt medyczny, środki higieniczne, dojazdy,
• zestawienie miesięcznych kosztów utrzymania dziecka,
• dokumenty potwierdzające własne dochody i wydatki rodzica sprawującego opiekę, np. decyzję o rencie, odcinki świadczeń, umowy, rachunki mieszkaniowe,
• dowody pokazujące faktyczny zakres opieki nad dzieckiem, jeżeli jest ona stała lub intensywna.

Jeżeli ojciec powołuje się na pogorszenie swojej sytuacji, można żądać, aby przedłożył dokumenty źródłowe: PIT-y, zaświadczenia o dochodach, dokumenty z działalności gospodarczej, informacje o majątku, kredytach i kosztach leczenia. Sąd ocenia bowiem konkrety, nie same deklaracje.

Niepełnosprawność dziecka a brak samodzielności

W przypadku dziecka pełnoletniego z niepełnosprawnością kluczowe jest pokazanie związku między stanem zdrowia a niemożnością samodzielnego utrzymania. Nie wystarczy samo stwierdzenie choroby. Dobrze jest wykazać, jakie skutki praktyczne powoduje ona na co dzień: brak możliwości pracy, konieczność stałej rehabilitacji, zwiększone wydatki, potrzebę opieki czy ograniczenia w samodzielnym funkcjonowaniu.

Jeżeli dziecko pobiera rentę socjalną, świadczenie wspierające, zasiłek pielęgnacyjny albo inne świadczenia, sąd może uwzględnić je przy ocenie całokształtu sytuacji, ale nie oznacza to automatycznie, że alimenty powinny zostać obniżone. O wyniku nadal decyduje porównanie usprawiedliwionych potrzeb dziecka z jego realnymi zasobami oraz możliwościami rodziców. Każda taka sprawa zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Trzeba też pamiętać, że zgodnie z art. 135 § 3 pkt 3 i 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego na zakres świadczeń alimentacyjnych nie wpływają m.in. świadczenia z pomocy społecznej lub funduszu alimentacyjnego podlegające zwrotowi przez zobowiązanego ani niektóre świadczenia wskazane w tym przepisie. Dlatego argument, że dziecko „dostaje pomoc”, nie zawsze będzie prawnie wystarczający.

Czy trudniejsza sytuacja ojca zawsze uzasadnia obniżenie alimentów?

Nie. Nawet jeżeli sytuacja zobowiązanego się pogorszyła, sąd bada, czy jest to zmiana rzeczywista, trwała i niezawiniona oraz czy mimo tego rodzic nadal ma możliwości zarobkowe pozwalające partycypować w kosztach utrzymania dziecka.

Przykładowo, czasowa utrata pracy nie zawsze prowadzi do obniżenia alimentów, jeżeli rodzic ma kwalifikacje i może podjąć nowe zatrudnienie. Podobnie przejście na emeryturę nie oznacza automatycznego obniżenia świadczeń. W wielu sprawach decydują rzeczywiste możliwości, a nie samo formalne źródło dochodu. Szerzej omawia to materiał o obniżeniu po emeryturze.

Jeżeli zobowiązany dobrowolnie rezygnuje z pracy, przechodzi na mniej dochodowe zajęcie bez ważnego powodu albo ukrywa część dochodów, może to osłabić jego żądanie.

Jak napisać odpowiedź na pozew o obniżenie alimentów?

W odpowiedzi na pozew warto:

1. wnieść o oddalenie powództwa w całości,
2. zakwestionować twierdzenia o istotnej zmianie stosunków z art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
3. opisać aktualny stan zdrowia i sytuację życiową dziecka,
4. wskazać szczegółowe miesięczne koszty utrzymania,
5. załączyć dokumenty potwierdzające te okoliczności,
6. zawnioskować o zobowiązanie powoda do przedłożenia dokumentów o dochodach i majątku, jeżeli ich nie złożył.

Jeżeli sprawa jest bardziej złożona, np. obejmuje dziecko z ciężką niepełnosprawnością, spór o ukrywane dochody rodzica albo wcześniejsze wielokrotne procesy alimentacyjne, warto rozważyć profesjonalne przygotowanie pisma procesowego.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak sąd może spojrzeć na podobne sprawy w zależności od dowodów i rzeczywistej zmiany okoliczności.

FAQ

Czy po ukończeniu 18 lat alimenty automatycznie maleją?

Nie. Z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że decyduje zdolność dziecka do samodzielnego utrzymania się, a nie sam wiek.

Czy renta lub inne świadczenia dziecka przekreślają alimenty?

Nie zawsze. Sąd ocenia całość sytuacji: wysokość świadczeń, koszty utrzymania, stan zdrowia i możliwości rodziców. Każda sprawa zależy od konkretnych danych.

Kto musi udowodnić, że alimenty powinny być obniżone?

Co do zasady powód, czyli osoba żądająca obniżenia alimentów, powinna wykazać zmianę stosunków z art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy można powołać się na to, że matka sama ma niskie dochody?

Tak. To ważny argument, zwłaszcza gdy jeden rodzic ponosi codzienny ciężar opieki, a jego możliwości zarobkowe są ograniczone przez stan zdrowia lub obowiązki opiekuńcze. Ma to znaczenie przy stosowaniu art. 135 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy od niekorzystnego wyroku można się odwołać?

Tak. Co do zasady przysługuje apelacja na zasadach określonych w ustawie z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Termin i sposób działania zależą od tego, czy został złożony wniosek o uzasadnienie, dlatego po wyroku warto działać od razu.

Źródła

• art. 128, art. 133 § 1 i § 3, art. 135 § 1–3, art. 137 § 1, art. 138 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• uchwała pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86
• uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 1986 r., III CZP 76/85
• wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 1998 r., II CKN 722/97