Nieuchwytny spadkobierca po dziale spadku – potrącenie i depozyt sądowy

Dział spadku i brak kontaktu ze spadkobiercą – od czego zacząć?

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwie kwestie:

1. czy rzeczywiście przysługuje Pani wobec nieuchwytnego spadkobiercy własna wierzytelność o zwrot określonych kwot,
2. jak bezpiecznie wykonać obowiązek zapłaty spłaty zasądzonej lub ustalonej w dziale spadku.

Sama okoliczność, że zapłaciła Pani komornikowi albo spłaciła obciążenie dotyczące udziału innego spadkobiercy, nie oznacza jeszcze automatycznie, że zawsze można od razu dokonać potrącenia. Najpierw trzeba ustalić podstawę prawną roszczenia zwrotnego. W praktyce może chodzić m.in. o roszczenie regresowe, roszczenie z tytułu spłaty cudzego długu albo roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia, ale ocena zależy od dokumentów, treści postanowienia działowego, rodzaju zabezpieczenia oraz tego, w czyim interesie i na jakiej podstawie wpłata została dokonana.

Jeżeli chce Pani uporządkować wcześniejszy etap sprawy, pomocny może być materiał o tym, kiedy wybrać stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz.

Kiedy potrącenie jest dopuszczalne?

Podstawą potrącenia są art. 498 i art. 499 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli:

• przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze albo rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku,
• obie wierzytelności są wymagalne,
• obie mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.

Z kolei art. 498 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej.

Najważniejsze warunki w praktyce są więc następujące:

1. wzajemność wierzytelności – każda ze stron musi być jednocześnie wierzycielem i dłużnikiem drugiej,
2. wymagalność – termin zapłaty obu wierzytelności musi już nadejść,
3. zaskarżalność – wierzytelność musi nadawać się do dochodzenia przed sądem lub innym organem państwowym,
4. jednorodzajowość świadczeń – w sprawach pieniężnych warunek ten z reguły jest spełniony.

Jeżeli choć jednej z tych przesłanek brakuje, potrącenie nie wywoła skutku materialnoprawnego. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy Pani roszczenie zwrotne wobec spadkobiercy nie stało się jeszcze wymagalne albo nie zostało dostatecznie ustalone co do wysokości i podstawy prawnej.

Czy spłata cudzego długu zawsze daje prawo do potrącenia?

Nie zawsze. To najważniejszy praktyczny problem w takich sprawach.

Jeżeli spłaciła Pani zajętą wierzytelność prowadzoną przez komornika albo obciążenie hipoteczne wpisane na udziale innego spadkobiercy po to, aby doszło do sprzedaży nieruchomości lub zwolnienia księgi wieczystej, trzeba ustalić, z jakiego przepisu wynika Pani roszczenie wobec tego spadkobiercy. Może ono wynikać z różnych konstrukcji prawnych, a każda z nich wymaga osobnej analizy.

W zależności od stanu faktycznego znaczenie mogą mieć m.in.:

• art. 356 § 2 Kodeksu cywilnego – świadczenie może być spełnione przez osobę trzecią, chyba że co innego wynika z treści czynności prawnej, ustawy albo z właściwości świadczenia,
• art. 405 Kodeksu cywilnego i art. 410 § 1–2 Kodeksu cywilnego – bezpodstawne wzbogacenie i nienależne świadczenie,
• art. 518 § 1 Kodeksu cywilnego – wstąpienie osoby trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela w przypadkach wskazanych w ustawie.

Nie w każdej sprawie spełnią się przesłanki z art. 518 § 1 Kodeksu cywilnego, a nie każda dobrowolna wpłata będzie też nienależnym świadczeniem. Dlatego przed złożeniem oświadczenia o potrąceniu warto mieć zestaw dokumentów: postanowienie o dziale spadku, dowody wpłat, dokumenty od komornika, podstawę wykreślenia hipoteki lub innych wpisów, a także dane wskazujące, czy zapłata nastąpiła za dług cudzy, wspólny czy obciążający jedynie udział innego spadkobiercy.

Oświadczenie o potrąceniu – jak je sporządzić?

Art. 499 Kodeksu cywilnego przewiduje, że potrącenia dokonuje się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe.

Takie oświadczenie powinno w praktyce zawierać:

• oznaczenie stron,
• wskazanie wierzytelności przysługującej spadkobiercy wobec Pani, np. spłaty wynikającej z postanowienia o dziale spadku,
• dokładne wskazanie Pani wierzytelności wobec spadkobiercy wraz z podstawą prawną i wyliczeniem kwoty,
• jednoznaczne oświadczenie, że dokonuje Pani potrącenia obu wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej,
• wymienienie załączników potwierdzających wysokość i podstawę roszczenia.

Nie ma ogólnego wymogu szczególnej formy, ale dla celów dowodowych najlepiej sporządzić oświadczenie na piśmie i zachować dowody nadania oraz odbioru.

Jeżeli sprawa dotyczy również ustalania kręgu uprawnionych lub dalszych czynności po śmierci współwłaściciela, zobacz również: Śmierć współwłaściciela nieruchomości – jak ustalić spadkobierców.

Doręczenie oświadczenia nieuchwytnemu spadkobiercy

Oświadczenie o potrąceniu staje się skuteczne dopiero wtedy, gdy zostanie złożone drugiej stronie w rozumieniu art. 61 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią.

To oznacza, że samo sporządzenie pisma nie wystarczy. Trzeba jeszcze wykazać prawidłowe doręczenie albo co najmniej stworzenie realnej możliwości zapoznania się z treścią.

W praktyce warto:

1. wysłać oświadczenie listem poleconym za potwierdzeniem odbioru na ostatni znany adres spadkobiercy,
2. jeżeli adres wynika z akt sądowych, księgi wieczystej, postępowania egzekucyjnego lub wcześniejszej korespondencji – korzystać właśnie z tych danych,
3. zachować kopertę, zwrotkę, wydruk śledzenia przesyłki i ewentualne awiza,
4. jeżeli istnieje ustanowiony pełnomocnik lub kurator, rozważyć doręczenie również tej osobie – ale tylko wtedy, gdy umocowanie obejmuje odbiór takich oświadczeń.

W sprawach o nieznane miejsce pobytu czasem potrzebne jest również wcześniejsze uregulowanie reprezentacji procesowej, np. przez kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu, ale to dotyczy przede wszystkim postępowań sądowych i nie zastępuje materialnoprawnego wymogu z art. 61 § 1 Kodeksu cywilnego.

Co zrobić, gdy nie można skutecznie zapłacić spadkobiercy?

Wtedy najbezpieczniejszym rozwiązaniem bywa depozyt sądowy.

Zgodnie z art. 467 pkt 1 Kodeksu cywilnego dłużnik może złożyć przedmiot świadczenia do depozytu sądowego, jeżeli wskutek okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności, nie wie, kto jest wierzycielem albo nie zna miejsca zamieszkania lub siedziby wierzyciela. Z kolei art. 467 pkt 4 Kodeksu cywilnego pozwala na depozyt także wtedy, gdy z powodu innych okoliczności dotyczących osoby wierzyciela świadczenie nie może być spełnione.

Art. 470 Kodeksu cywilnego stanowi, że ważne złożenie do depozytu sądowego ma takie same skutki jak spełnienie świadczenia.

Od strony proceduralnej zastosowanie mają przepisy art. 693¹–693¹⁸ ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Szczególnie ważne są:

• art. 693¹ Kodeksu postępowania cywilnego – określa właściwość sądu,
• art. 693³ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – sąd we wniosku ocenia jedynie, czy według przytoczonych okoliczności złożenie do depozytu jest prawnie uzasadnione, nie rozstrzygając ostatecznie sporu co do samego prawa materialnego,
• art. 693² § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego – wniosek powinien określać zobowiązanie, przytoczyć okoliczności uzasadniające złożenie oraz dokładnie oznaczać przedmiot świadczenia i osobę, której ma zostać wydany.

Jaki sąd jest właściwy do depozytu?

Zgodnie z art. 693¹ Kodeksu postępowania cywilnego właściwy jest sąd miejsca wykonania zobowiązania. Jeżeli miejsca tego nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania wierzyciela, a gdy wierzyciel jest nieznany lub nie jest znane miejsce jego zamieszkania – sąd miejsca zamieszkania dłużnika. Jeżeli zobowiązanie jest zabezpieczone wpisem w księdze wieczystej, właściwy jest sąd miejsca położenia nieruchomości.

W sprawach związanych ze spłatą po dziale spadku najczęściej analizuje się treść postanowienia działowego i to, czy wskazuje ono miejsce spełnienia świadczenia. Jeśli nie – trzeba ocenić reguły ogólne.

Potrącenie czy depozyt – co jest bezpieczniejsze?

To zależy od tego, czy Pani wierzytelność wobec spadkobiercy jest już dostatecznie pewna.

W wielu sprawach najrozsądniejszy jest model mieszany: najpierw ostrożna analiza, czy potrącenie w ogóle jest możliwe, a jeśli istnieje realne ryzyko sporu co do jego skuteczności – złożenie kwoty do depozytu sądowego, aby nie narazić się na odsetki lub zarzut niewykonania postanowienia działowego.

Czy trzeba sporządzić oświadczenie o potrąceniu?

Jeżeli chce Pani doprowadzić do umorzenia własnego obowiązku zapłaty przez potrącenie, to tak – bez oświadczenia nie dojdzie do skutku przewidzianego w art. 499 Kodeksu cywilnego.

Natomiast samo sporządzenie oświadczenia nie rozwiązuje jeszcze problemu, jeżeli:

• Pani wierzytelność wobec spadkobiercy nie jest wymagalna,
• jej podstawa prawna jest sporna,
• nie uda się wykazać skutecznego doręczenia,
• część spłaty pozostaje nadal należna po potrąceniu.

W takim układzie często składa się:

1. oświadczenie o potrąceniu co do kwoty, co do której istnieją podstawy materialnoprawne,
2. wniosek o złożenie pozostałej kwoty do depozytu sądowego.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te zasady działają w praktyce przy różnych problemach z kontaktem ze spadkobiercą.

FAQ

Czy mogę po prostu pomniejszyć spłatę o kwoty wpłacone za spadkobiercę?

Nie automatycznie. Takie pomniejszenie jest bezpieczne dopiero wtedy, gdy ma Pani wobec spadkobiercy własną, wymagalną i zaskarżalną wierzytelność oraz złoży mu Pani skuteczne oświadczenie o potrąceniu zgodnie z art. 498 § 1 i art. 499 Kodeksu cywilnego.

Czy brak kontaktu ze spadkobiercą wystarczy do depozytu sądowego?

Co do zasady tak, jeżeli nie zna Pani jego miejsca pobytu albo z innych przyczyn dotyczących wierzyciela nie może Pani spełnić świadczenia. Podstawą są art. 467 pkt 1 i pkt 4 Kodeksu cywilnego.

Czy oświadczenie o potrąceniu trzeba wysłać listem poleconym?

Przepisy nie narzucają takiej formy, ale dla celów dowodowych jest to najbezpieczniejsze rozwiązanie. Trzeba móc wykazać dojście oświadczenia do adresata w rozumieniu art. 61 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy sąd bada, czy moja wierzytelność do potrącenia naprawdę istnieje?

W postępowaniu depozytowym sąd nie rozstrzyga definitywnie sporu materialnoprawnego. Na podstawie art. 693³ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego ocenia jedynie, czy według przytoczonych okoliczności złożenie do depozytu jest prawnie uzasadnione.

Czy depozyt sądowy zwalnia z długu?

Tak, ale tylko ważne złożenie do depozytu sądowego. Wtedy skutki są takie jak przy spełnieniu świadczenia, zgodnie z art. 470 Kodeksu cywilnego.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji samo przypuszczenie, że nieuchwytny spadkobierca przebywa w zakładzie karnym, nie przesądza jeszcze o sposobie rozliczenia. Najpierw trzeba ustalić, czy wpłacone przez Panią kwoty rzeczywiście tworzą wymagalną wierzytelność wobec tego spadkobiercy. Dopiero wtedy można rozważać potrącenie na podstawie art. 498–499 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli nie ma pewności co do skuteczności potrącenia albo nie da się bezpiecznie zapłacić spadkobiercy, praktycznie najbezpieczniejsze jest złożenie odpowiedniej kwoty do depozytu sądowego na podstawie art. 467 i art. 470 Kodeksu cywilnego oraz art. 693¹ i nast. Kodeksu postępowania cywilnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.

3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 17 grudnia 2019 r., VI ACa 1583/17.

4. Wyrok Sądu Najwyższego z 20 kwietnia 2018 r., I CSK 245/17.

5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 4 listopada 2020 r., I ACa 705/19.