Kontakty babci z wnuczką – kiedy sąd może odmówić?

Podstawa prawna kontaktów babci z wnuczką

Prawo do kontaktów z dzieckiem nie dotyczy wyłącznie rodziców. Wynika to wprost z art. 113(6) ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym przepisy o kontaktach z dzieckiem stosuje się odpowiednio także do rodzeństwa, dziadków, powinowatych w linii prostej oraz innych osób, jeżeli sprawowały przez dłuższy czas pieczę nad dzieckiem.

Punktem wyjścia jest art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który stanowi, że niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Z kolei art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyjaśnia, że kontakty obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem, bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji oraz korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym środków komunikacji elektronicznej.

W praktyce oznacza to, że babcia może domagać się nie tylko osobistych spotkań, ale również rozmów telefonicznych, wideorozmów czy kontaktu przez wiadomości – o ile odpowiada to wiekowi dziecka i jego dobru.

Do jakiego sądu składa się wniosek i ile to kosztuje?

Sprawę rozpoznaje sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, właściwy według miejsca zamieszkania albo pobytu dziecka. Tak wynika z art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Wniosek o uregulowanie kontaktów z dzieckiem podlega opłacie stałej 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

We wniosku warto precyzyjnie wskazać, czego babcia żąda, np. spotkań dwa razy w miesiącu, części ferii, rozmowy telefonicznej w określonych dniach czy kontaktów online. Im bardziej konkretny projekt kontaktów, tym łatwiej sądowi wydać praktyczne rozstrzygnięcie.

Jakimi kryteriami kieruje się sąd?

Najważniejsze kryterium to dobro dziecka. W sprawach rodzinnych wynika ono z całego systemu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a w odniesieniu do kontaktów znajduje odzwierciedlenie przede wszystkim w art. 113(1) § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tymi przepisami, jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy ograniczy utrzymywanie kontaktów, a w szczególności może określić sposoby kontaktu, zakazać zabierania dziecka poza miejsce pobytu, zezwolić na spotkania tylko w obecności drugiego rodzica, kuratora sądowego albo innej wskazanej osoby, ograniczyć kontakty do porozumiewania się na odległość lub zakazać takich kontaktów.

Jeżeli zaś utrzymywanie kontaktów poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza, sąd zakaże ich utrzymywania – art. 113(3) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

To oznacza, że sąd nie bada, kto ma rację w konflikcie rodzinnym, lecz to, czy konkretne kontakty będą dla dziecka bezpieczne, stabilne i rozwojowo korzystne.

Czy sam konflikt z rodzicami może prowadzić do odmowy?

Zwykle nie. Sam spór między babcią a rodzicami dziecka nie jest jeszcze podstawą do oddalenia wniosku. Sąd musi ustalić, czy ten konflikt realnie szkodzi dziecku. Jeżeli dziecko miało wcześniej dobrą, bezpieczną więź z babcią, a sprzeciw rodziców wynika głównie z wzajemnych urazów, to nie powinno to samo w sobie przekreślać kontaktów.

Inaczej może być wtedy, gdy babcia podczas spotkań podważa autorytet rodziców, nastawia dziecko przeciwko nim, ujawnia mu treści nieodpowiednie do wieku albo wykorzystuje kontakty do eskalowania sporu. Wtedy problemem nie jest sam konflikt, ale jego wpływ na dobro małoletniego.

Jeżeli chodzi o relacje międzypokoleniowe i spór o spotkania, pomocne mogą być też materiały dotyczące sytuacji takich jak babcia i wnuczka oraz kontakty dziadków z wnuczką.

Kiedy sąd może odmówić kontaktów babci z wnuczką?

Odmowa jest możliwa przede wszystkim wtedy, gdy materiał dowodowy pokaże, że kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka albo je naruszają w rozumieniu art. 113(3) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce sądy biorą pod uwagę zwłaszcza następujące sytuacje:

• babcia stosuje wobec dziecka przemoc fizyczną, psychiczną, poniżanie lub groźby;
• dziecko realnie się boi spotkań, a lęk nie wynika z manipulacji, lecz z wcześniejszych doświadczeń;
• babcia nadużywa alkoholu, środków odurzających albo prezentuje zachowania zagrażające bezpieczeństwu dziecka;
• babcia uporczywie wciąga dziecko w konflikt rodzinny, wypytuje je o życie rodziców, nakłania do nielojalności lub obarcza odpowiedzialnością za relacje rodzinne;
• dziecko wymaga szczególnej ochrony z powodu stanu zdrowia psychicznego lub terapii, a kontakty w proponowanej formie destabilizowałyby jego funkcjonowanie;
• nie ma żadnej utrwalonej więzi z dzieckiem, a nagłe i intensywne kontakty byłyby dla niego nadmiernie obciążające.

Trzeba jednak rozróżnić dwie sytuacje: oddalenie wniosku oraz ograniczenie kontaktów. Jeżeli problem dotyczy nie samej idei kontaktu, lecz jego formy, sąd częściej sięga po środki z art. 113(1) § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, np. spotkania w obecności kuratora, krótsze wizyty albo kontakty wyłącznie telefoniczne.

Jakie dowody mają największe znaczenie?

W sprawach o kontakty samo twierdzenie, że więź była silna, zwykle nie wystarcza. Warto zebrać dowody pokazujące zarówno wcześniejszą relację, jak i to, że babcia daje dziecku poczucie bezpieczeństwa. Przydatne bywają:

• zdjęcia, nagrania, korespondencja z rodzicami potwierdzająca regularne spotkania;
• świadkowie – np. inni członkowie rodziny, sąsiedzi, nauczyciele;
• wydruki wiadomości pokazujące nagłe i bezzasadne zerwanie kontaktów;
• dokumenty potwierdzające udział babci w opiece nad dzieckiem;
• zaświadczenia lekarskie lub terapeutyczne – jeśli druga strona podnosi zarzuty zdrowotne lub psychologiczne.

Sąd może też dopuścić dowód z opinii OZSS, czyli Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów, jeżeli dla oceny relacji i potrzeb dziecka potrzebna jest wiedza psychologiczna lub pedagogiczna. Podstawę dopuszczenia takiego dowodu stanowią ogólne przepisy dowodowe z ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy dziecko będzie wysłuchane?

Może tak być. Jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwalają, sąd powinien je wysłuchać, stosownie do art. 216(1) § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wysłuchanie odbywa się poza salą rozpraw, w warunkach możliwie swobodnych.

Znaczenie zdania dziecka rośnie wraz z jego wiekiem i dojrzałością, ale nie jest ono jedynym kryterium. Sąd bada także, czy stanowisko dziecka jest samodzielne, czy zostało ukształtowane pod wpływem silnego konfliktu lojalnościowego.

Jak może wyglądać rozstrzygnięcie sądu?

Sąd nie jest ograniczony do dwóch opcji: albo pełne kontakty, albo ich brak. Może dobrać rozwiązanie do konkretnej sytuacji rodzinnej.

Co warto podkreślić we wniosku babci?

Jeżeli babcia chce zwiększyć szanse na korzystne rozstrzygnięcie, powinna skupić się na interesie dziecka, nie na własnej krzywdzie. Wniosek powinien pokazywać:

• jak wyglądała wcześniejsza więź z wnuczką i od kiedy trwała;
• jakie znaczenie miała babcia w życiu dziecka;
• dlaczego proponowany model kontaktów jest bezpieczny i spokojny;
• że babcia szanuje rolę rodziców i nie chce eskalować konfliktu;
• że jest gotowa zaakceptować kontakty stopniowe, jeśli dziecko długo jej nie widziało.

W sądzie lepiej działa propozycja rozsądna i elastyczna niż żądanie maksymalne. Jeżeli dziecko nie miało kontaktu z babcią od dłuższego czasu, sąd może uznać za bardziej adekwatne rozpoczęcie od krótszych spotkań.

FAQ

Czy babcia ma ustawowe prawo do kontaktów z wnuczką?

Tak, możliwość żądania kontaktów wynika z art. 113(6) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie oznacza to jednak automatycznego przyznania spotkań w każdej sprawie, bo sąd zawsze bada dobro dziecka.

Czy rodzice mogą sami całkowicie zakazać kontaktów?

Faktycznie mogą utrudniać spotkania, ale nie mają ostatniego słowa, jeżeli sprawa trafi do sądu. Ostateczne rozstrzygnięcie należy do sądu opiekuńczego.

Czy brak innych dziadków ma znaczenie?

Może mieć znaczenie faktyczne, jeśli pokazuje szczególną rolę babci w życiu dziecka. Sam ten fakt nie przesądza jednak o wyniku sprawy.

Czy sąd może przyznać tylko rozmowy telefoniczne?

Tak. Na podstawie art. 113(1) § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd może ograniczyć kontakty do porozumiewania się na odległość, jeśli taka forma jest obecnie najlepsza dla dziecka.

Czy dziecko musi chcieć spotykać się z babcią?

Zdanie dziecka jest ważne, zwłaszcza gdy jest starsze i dojrzałe, ale nie jest jedynym kryterium. Sąd sprawdza też, czy stanowisko dziecka jest swobodne i zgodne z jego dobrem.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu19640090059

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19640430296

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20051671398