Zmiana nazwiska osoby poszukiwanej lub mieszkającej za granicą

Czy za długi można być poszukiwanym listem gończym?

Co do zasady nie. Sam fakt istnienia długu cywilnego albo prowadzenia egzekucji komorniczej nie powoduje odpowiedzialności karnej i nie stanowi podstawy do wydania listu gończego. W prawie polskim nie ma przepisu przewidującego karę pozbawienia wolności wyłącznie za niewykonanie zobowiązania cywilnego.

Wynika to także z art. 1 Protokołu nr 4 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, zgodnie z którym nikt nie może być pozbawiony wolności jedynie z powodu niemożności wykonania zobowiązania umownego.

Nie oznacza to jednak, że sprawy dotyczące pieniędzy nigdy nie mają wymiaru karnego. Jeżeli ktoś od początku działał z zamiarem wyłudzenia, w grę może wchodzić oszustwo z art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Kluczowe jest tu ustalenie zamiaru w chwili zaciągania zobowiązania, a nie samo późniejsze niespłacenie długu.

Jeżeli chcesz ustalić, czy formalnie jesteś poszukiwany w Polsce, pamiętaj, że publicznie dostępne bazy nie pokazują wszystkich przypadków.

Kiedy możliwe jest wydanie listu gończego?

List gończy jest środkiem procesowym stosowanym w postępowaniu karnym, a nie w zwykłej egzekucji cywilnej. Zgodnie z art. 279 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, jeżeli oskarżony lub podejrzany, wobec którego wydano postanowienie o tymczasowym aresztowaniu, ukrywa się, sąd lub prokurator może zarządzić poszukiwanie go listem gończym.

To ważne rozróżnienie: list gończy nie pojawia się dlatego, że ktoś ma długi, tylko dlatego, że w sprawie karnej spełnione są przesłanki procesowe, w szczególności istnieje postanowienie o tymczasowym aresztowaniu i osoba się ukrywa.

W praktyce długość poszukiwań nie jest określona jednym stałym terminem. Trwają one do czasu odwołania podstawy poszukiwań, zatrzymania osoby, uchylenia tymczasowego aresztowania, zakończenia sprawy albo wystąpienia innych przyczyn procesowych. Dlatego na pytanie „jak długo poszukuje się osoby listem gończym?” nie ma jednej uniwersalnej odpowiedzi.

Jeżeli sprawa dotyczy już formalnie listu gończego, pomocny przy ocenie ryzyka zatrzymania może być materiał o liście gończym wobec osoby za granicą.

Czy osoba poszukiwana może zmienić nazwisko?

Sama ustawa o zmianie imienia i nazwiska nie zawiera przepisu, który automatycznie zakazywałby zmiany nazwiska osobie poszukiwanej. Nie oznacza to jednak, że w każdej sytuacji zmiana będzie bezproblemowa. Organ bada przede wszystkim, czy istnieje ważny powód zmiany nazwiska oraz czy wniosek spełnia wymogi formalne.

Podstawą jest art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska, zgodnie z którym zmiany imienia lub nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów. Przepis wymienia przykładowo sytuacje, gdy chodzi o nazwisko ośmieszające albo nielicujące z godnością człowieka, nazwisko używane, nazwisko bezprawnie zmienione albo nazwisko noszone zgodnie z prawem państwa, którego obywatelstwo również się posiada.

Jeżeli ktoś chce zmienić nazwisko wyłącznie po to, by utrudnić identyfikację przez organy ścigania albo wierzycieli, może to mieć znaczenie przy ocenie wniosku i całokształtu stanu faktycznego. Sama decyzja administracyjna o zmianie nazwiska nie „usuwa” jednak wcześniejszej tożsamości z rejestrów państwowych.

Informacja o zmianie nazwiska trafia do odpowiednich rejestrów na podstawie art. 12 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska, w szczególności do kierownika USC oraz organów prowadzących ewidencję ludności albo do ministra właściwego do spraw informatyzacji, gdy przemawiają za tym okoliczności określone w ustawie. W praktyce zmiana nazwiska nie powoduje więc „zniknięcia” osoby z systemów państwowych.

Jak wygląda procedura zmiany nazwiska?

Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska zmiana następuje na wniosek osoby ubiegającej się o zmianę. Wniosek składa się do wybranego kierownika urzędu stanu cywilnego. Obecnie właściwość nie jest ograniczona wyłącznie do miejsca stałego pobytu tak rygorystycznie, jak bywało to przedstawiane w starszych opracowaniach – sprawę można załatwić w dowolnym USC, a osoba przebywająca za granicą może działać przez konsula.

Zgodnie z art. 10 ust. 1 i 2 tej ustawy wniosek o zmianę imienia lub nazwiska składa się osobiście do kierownika USC albo jego zastępcy, a obywatel polski zamieszkały za granicą może złożyć wniosek za pośrednictwem konsula.

Wniosek powinien zawierać elementy wskazane w art. 11 ustawy, w szczególności:

• dane osoby, której zmiana dotyczy,
• imię lub nazwisko, na jakie ma nastąpić zmiana,
• uzasadnienie, czyli wskazanie ważnego powodu.

Do wniosku dołącza się dokumenty uzasadniające zmianę. W praktyce organ często sam pozyskuje dane z rejestrów stanu cywilnego, jeżeli są dostępne elektronicznie, więc starsze informacje o obowiązkowym dołączaniu wszystkich odpisów aktów nie zawsze odpowiadają obecnej praktyce cyfrowej. Zakres dokumentów zależy od konkretnej sytuacji.

Opłata skarbowa za wydanie decyzji o zmianie imienia lub nazwiska wynosi 37 zł – zgodnie z częścią II ust. 7 załącznika do ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej.

Jakie są terminy i odwołanie?

Co do zasady sprawa powinna zostać załatwiona bez zbędnej zwłoki. Zgodnie z art. 35 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego sprawa wymagająca postępowania wyjaśniającego powinna być załatwiona nie później niż w ciągu miesiąca, a sprawa szczególnie skomplikowana – nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od wszczęcia postępowania.

Jeżeli decyzja będzie odmowna, przysługuje od niej odwołanie na zasadach ogólnych z Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 129 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego odwołanie wnosi się do organu wyższego stopnia za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, w terminie 14 dni od dnia jej doręczenia.

Czy pobyt za granicą coś zmienia?

Tak, ale głównie proceduralnie. Osoba mieszkająca poza Polską może złożyć wniosek przez konsula. Nie oznacza to jednak, że pobyt za granicą eliminuje skutki ewentualnych czynności procesowych prowadzonych w Polsce.

Jeżeli istnieją podstawy do poszukiwań, pobyt za granicą nie daje automatycznej ochrony przed konsekwencjami procesowymi. Znaczenie mają wtedy m.in. rodzaj sprawy, wydane postanowienia i to, czy organy korzystają z instrumentów współpracy międzynarodowej.

Jeżeli natomiast chodzi wyłącznie o długi cywilne i egzekucję komorniczą, sam pobyt za granicą nie tworzy podstaw do traktowania dłużnika jak osoby ściganej karnie.

Czy długi wpływają na wydanie paszportu?

Co do zasady nie. Samo zadłużenie, wpisy komornicze albo egzekucja cywilna nie są podstawą odmowy wydania dokumentu paszportowego.

Przesłanki odmowy wydania paszportu, unieważnienia albo ograniczenia prawa do dokumentu wynikają z ustawy z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych. Ocena zawsze zależy od konkretnej podstawy ustawowej, a nie od samego faktu, że ktoś ma wierzycieli.

Jeżeli jednak wobec danej osoby toczy się sprawa karna albo zastosowano środki prawne wpływające na możliwość przekraczania granicy czy posiadania dokumentu podróży, wtedy trzeba przeanalizować konkretną decyzję organu i podstawę prawną. Nie da się tego ocenić abstrakcyjnie bez znajomości akt sprawy.

Czy urząd zawiadamia policję, wojsko albo inne instytucje o zmianie nazwiska?

Nie ma przepisu, który nakazywałby kierownikowi USC kierować osobne zawiadomienia „na wszelki wypadek” do policji, prokuratury czy wierzycieli tylko dlatego, że ktoś zmienił nazwisko. Ustawa określa natomiast obieg informacji pomiędzy rejestrami publicznymi i organami ewidencyjnymi.

To oznacza, że zmiana nazwiska zostaje odnotowana w państwowych systemach, ale nie należy utożsamiać tego z odrębnym informowaniem wszystkich instytucji, które mogły mieć wcześniej do czynienia z daną osobą. Jeżeli określony organ działa na podstawie legalnego dostępu do rejestrów, może ustalić aktualne dane.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te zasady działają w praktyce. Ostateczna ocena zawsze zależy od dokumentów i przebiegu konkretnej sprawy.

FAQ

Czy komornik może spowodować wydanie listu gończego?

Nie z powodu zwykłej egzekucji cywilnej. List gończy dotyczy postępowania karnego i wymaga przesłanek z art. 279 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Czy można zmienić nazwisko tylko po to, żeby odciąć się od długów?

Nie powinno to być traktowane jako samodzielny, wystarczający powód. Ustawa wymaga ważnego powodu z art. 4 ust. 1 ustawy o zmianie imienia i nazwiska, a zmiana nazwiska nie usuwa wcześniejszych danych z rejestrów.

Czy konsulat załatwi całą sprawę zamiast USC?

Konsul może pośredniczyć w złożeniu wniosku przez obywatela polskiego zamieszkałego za granicą, ale decyzję w sprawie zmiany nazwiska wydaje właściwy organ w Polsce zgodnie z ustawą.

Czy po zmianie nazwiska dostanę nowy paszport?

Co do zasady tak, jeżeli nie zachodzą ustawowe przeszkody z ustawy o dokumentach paszportowych. Same długi cywilne nie są typową podstawą odmowy.

Czy publiczna baza osób poszukiwanych pokazuje wszystkich poszukiwanych?

Nie. Publikacja danych zależy od podstaw prawnych i decyzji właściwych organów, więc brak wpisu w publicznym serwisie nie daje pełnej pewności, że żadnych poszukiwań nie ma.

Źródła

• art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 279 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego
• art. 4 ust. 1, art. 9 ust. 1, art. 10 ust. 1–2, art. 11 i art. 12 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska
• art. 35 § 3 oraz art. 129 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego
• część II ust. 7 załącznika do ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej
• ustawa z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych
• art. 1 Protokołu nr 4 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 23 września 2008 r., II AKa 120/08
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 18 listopada 2008 r., II AKa 167/08