Jak sprzeciwić się ubezwłasnowolnieniu matki i chronić jej majątek?

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie – co można zrobić, gdy nie zgadzasz się z wnioskiem?

Nie da się „zablokować” sprawy samym sprzeciwem wobec siostry, ale można aktywnie działać w postępowaniu. Podstawą materialną ubezwłasnowolnienia jest art. 13 § 1 oraz art. 16 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Ubezwłasnowolnienie całkowite jest możliwe, gdy osoba, która ukończyła 13 lat, wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Ubezwłasnowolnienie częściowe z art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczy osoby pełnoletniej, która potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw.

Sąd nie powinien orzekać ubezwłasnowolnienia tylko dlatego, że w rodzinie jest konflikt albo że jedno z dzieci uważa dom opieki za wygodniejsze rozwiązanie. Decydujący jest rzeczywisty stan zdrowia matki i to, czy istnieją ustawowe przesłanki z art. 13 § 1 albo art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 544 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądów okręgowych. Z kolei art. 546 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że uczestnikami postępowania są z mocy prawa: osoba, której dotyczy wniosek, jej przedstawiciel ustawowy, małżonek oraz krewni w linii prostej i rodzeństwo. Oznacza to, że siostra nie potrzebowała Pani podpisu, aby złożyć wniosek, ale Pani – jako córka matki i siostra wnioskodawczyni – może brać udział w sprawie jako uczestniczka.

To istotna korekta względem często spotykanego błędnego przekonania, że rodzeństwo nie ma w takiej sprawie żadnych praw. Ma – i warto z nich skorzystać od razu po uzyskaniu sygnatury akt.

Jakie konkretnie działania warto podjąć w sądzie?

Jako uczestniczka postępowania może Pani:

• złożyć pismo procesowe z żądaniem oddalenia wniosku o ubezwłasnowolnienie albo o ograniczenie go do formy częściowej, jeżeli całkowite byłoby nieproporcjonalne,
• wnosić o dopuszczenie dowodów, np. dokumentacji medycznej, zaświadczeń, opinii lekarzy prowadzących, zeznań świadków,
• wskazywać, że matka funkcjonuje samodzielnie lub przy wsparciu rodziny i nie zachodzą przesłanki z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego,
• domagać się przesłuchania Pani na okoliczność faktycznej opieki nad matką, relacji rodzinnych i sposobu zarządzania jej sprawami,
• reagować na twierdzenia siostry, jeśli są niepełne lub niezgodne z rzeczywistością.

W praktyce warto jak najszybciej wystąpić do sądu o doręczenie odpisu wniosku i poinformować, że chce Pani uczestniczyć w sprawie. Jeżeli zna Pani sygnaturę akt, pismo można złożyć od razu. Jeżeli nie, można zwrócić się do biura podawczego sądu okręgowego właściwego dla miejsca zamieszkania matki.

Zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek o ubezwłasnowolnienie powinien zawierać m.in. uzasadnienie oparte na stanie psychicznym osoby, której dotyczy, a do wniosku należy dołączyć świadectwo lekarskie albo opinię psychologa, a w określonych przypadkach także zaświadczenie poradni leczenia uzależnień. Jeżeli dokumentacja załączona przez siostrę jest powierzchowna lub nieaktualna, można to podnosić w sprawie.

Czy sąd musi wysłuchać matkę?

Co do zasady tak. Art. 547 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że sąd wysłucha osobę, której dotyczy wniosek, niezwłocznie po wszczęciu postępowania. Wysłuchanie powinno odbyć się w obecności biegłego psychologa oraz – zależnie od stanu zdrowia – biegłego lekarza psychiatry lub neurologa. Jeżeli stan zdrowia matki rzeczywiście pozwala jej wypowiadać się logicznie i świadomie, ma to duże znaczenie dowodowe.

W sprawach o ubezwłasnowolnienie kluczowa jest opinia biegłych. To ona zwykle przesądza, czy zachodzą przesłanki ustawowe. Dlatego warto wskazywać wszystkie okoliczności pokazujące, jak matka funkcjonuje na co dzień: czy rozumie znaczenie swoich decyzji, czy potrafi prowadzić rozmowę, przyjmować leki, rozporządzać pieniędzmi, podpisywać dokumenty, kontaktować się z lekarzem.

W szczególnych przypadkach sąd może też ustanowić dla osoby, której dotyczy postępowanie, doradcę tymczasowego. Podstawę stanowi art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Taka osoba pomaga zabezpieczyć interesy uczestnika na czas procesu, gdy jest to potrzebne. Jeżeli temat dotyczy osoby starszej, można też porównać praktyczne skutki rozwiązania opisanego jako doradca tymczasowy babci.

Czy siostra może dostać „tymczasowe orzeczenie” i sama oddać matkę do domu opieki?

W praktyce często chodzi nie o „tymczasowe ubezwłasnowolnienie”, bo takie nie istnieje, lecz właśnie o ustanowienie doradcy tymczasowego na podstawie art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego albo o inne postanowienie zabezpieczające. Warto więc dokładnie sprawdzić treść orzeczenia: kto został ustanowiony, na jakiej podstawie i jaki jest zakres uprawnień tej osoby.

Sam fakt ustanowienia doradcy tymczasowego nie oznacza jeszcze nieograniczonego prawa do dowolnego decydowania o miejscu pobytu matki czy jej majątku. Zakres umocowania wynika z treści postanowienia sądu. Jeżeli siostra twierdzi, że może samodzielnie oddać matkę do placówki, trzeba zażądać okazania orzeczenia i sprawdzić jego dokładną treść.

Jeżeli chodzi o umieszczenie w domu pomocy społecznej bez zgody osoby zainteresowanej, znaczenie mogą mieć także przepisy ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w tym art. 54 i nast. W zależności od sytuacji wymagane mogą być zgoda osoby kierowanej, zgoda przedstawiciela ustawowego albo orzeczenie sądu opiekuńczego. Gdy osoba nie jest w stanie wyrazić zgody, procedura zależy od jej stanu zdrowia i konkretnego typu placówki. Dlatego bez analizy dokumentów nie należy zakładać, że siostra może zrobić to jednostronnie.

Zobacz również: opiekun prawny

Kto decyduje o opiekunie po ubezwłasnowolnieniu?

Jeżeli sąd okręgowy orzeknie ubezwłasnowolnienie całkowite, dla osoby ubezwłasnowolnionej ustanawia się opiekę – wynika to z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego. Wtedy do gry wchodzi sąd opiekuńczy, czyli sąd rejonowy. Z kolei przy ubezwłasnowolnieniu częściowym ustanawia się kuratelę na podstawie art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego.

Nie ma zasady, że opiekunem musi zostać to dziecko, które pierwsze złożyło wniosek. Sąd opiekuńczy bierze pod uwagę dobro osoby ubezwłasnowolnionej, zdolność kandydata do wykonywania obowiązków i realne relacje rodzinne. Jeżeli chce Pani pełnić tę funkcję, warto to wyraźnie zgłosić i wykazać, że faktycznie opiekuje się Pani matką, zna jej potrzeby i daje rękojmię prawidłowego wykonywania obowiązków.

Jeżeli sprawa dotyczy dziecka, procedura wygląda odmiennie – przykładowo można porównać kwestie formalne opisane w materiale wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Czy siostra może wynająć mieszkanie bez Pani zgody?

Skoro – jak Pani wskazuje – mieszkanie jest współwłasnością w udziałach po 1/3, to każda ze współwłaścicielek ma udział, a nie „wydzieloną fizycznie część” lokalu. Zasady zarządu rzeczą wspólną określają art. 199–203 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 199 Kodeksu cywilnego do rozporządzania rzeczą wspólną oraz do innych czynności, które przekraczają zakres zwykłego zarządu, potrzebna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli. Natomiast według art. 201 Kodeksu cywilnego do czynności zwykłego zarządu potrzebna jest zgoda większości współwłaścicieli obliczana według wielkości udziałów.

Wynajęcie całego mieszkania wspólnego osobie trzeciej w praktyce zwykle wymaga zgodnego współdziałania wszystkich współwłaścicieli, ponieważ dotyczy korzystania z całej rzeczy wspólnej. Jeżeli Pani nie wyraża zgody, siostra nie powinna skutecznie oddać całego lokalu w najem tak, jakby była jedyną właścicielką. Ewentualny spór może wymagać rozstrzygnięcia sądu.

Inaczej wygląda sytuacja z rozporządzeniem własnym udziałem. Na podstawie art. 198 Kodeksu cywilnego każdy współwłaściciel może rozporządzać swoim udziałem bez zgody pozostałych współwłaścicieli. Siostra mogłaby więc co do zasady sprzedać swój udział, ale nie Pani udział ani udział matki.

Czy po ubezwłasnowolnieniu będzie można sprzedać udział matki?

Nie bez kontroli sądu. Jeżeli matka zostałaby ubezwłasnowolniona całkowicie i ustanowiono by opiekuna, to opiekun musi uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu. Wynika to z art. 156 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy w związku z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sprzedaż nieruchomości albo udziału w nieruchomości należącego do osoby ubezwłasnowolnionej jest klasycznym przykładem czynności przekraczającej zwykły zarząd. Bez uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego taka czynność nie powinna zostać skutecznie dokonana.

Podobnie należy ostrożnie oceniać długoterminowy najem, obciążenie nieruchomości czy zrzeczenie się praw majątkowych. Każdorazowo znaczenie ma zakres czynności, warunki umowy i interes osoby pozostającej pod opieką.

Co z decyzjami medycznymi i codzienną opieką?

Faktyczna opieka nad matką i status opiekuna prawnego to nie to samo. Można realnie opiekować się rodzicem, a nie być jego opiekunem prawnym. Z drugiej strony opiekun prawny nie może działać dowolnie – podlega nadzorowi sądu opiekuńczego i ma obowiązek działać w interesie podopiecznego.

Jeżeli matka nie jest ubezwłasnowolniona i zachowała zdolność do świadomego podejmowania decyzji, to co do zasady sama wyraża zgodę na leczenie i decyduje o swoim miejscu pobytu. Jeżeli zaś stan zdrowia uniemożliwia świadome wyrażenie zgody, zastosowanie mogą mieć przepisy ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz – w określonych sytuacjach – przepisy ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty. W zależności od rodzaju świadczenia i stanu faktycznego potrzebna może być zgoda przedstawiciela ustawowego albo zgoda sądu opiekuńczego.

Dlatego jeśli spór dotyczy leczenia, hospitalizacji albo umieszczenia w placówce, nie należy sprowadzać go wyłącznie do pytania „kto jest opiekunem”. Często najpierw trzeba ustalić, czy matka może sama podjąć decyzję, a jeśli nie – jaki tryb przewidują konkretne przepisy.

Jakie pisma i dowody przygotować?

Najpraktyczniej przygotować:

• pismo do sądu okręgowego z informacją, że jest Pani uczestniczką postępowania na podstawie art. 546 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego,
• wniosek o doręczanie Pani wszystkich pism i zawiadomień,
• stanowisko co do braku podstaw do ubezwłasnowolnienia albo co do zbyt daleko idącego żądania,
• dokumentację medyczną pokazującą rzeczywisty stan matki,
• dowody faktycznej opieki: harmonogram opieki, rachunki, korespondencję, dane świadków,
• informacje o mieszkaniu i współwłasności, jeżeli widzi Pani ryzyko nadużyć majątkowych.

Jeżeli istnieje ryzyko szybkiego podejmowania działań przez siostrę, dobrze jest równolegle monitorować księgę wieczystą mieszkania i korespondencję z sądu. W sprawach majątkowych liczy się szybka reakcja.

Zobacz również: doradca tymczasowy

FAQ

Czy siostra mogła złożyć wniosek bez mojego podpisu?

Tak. Przepisy nie wymagają podpisu całego rodzeństwa pod wnioskiem o ubezwłasnowolnienie. Uprawnienie do złożenia wniosku wynika z art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy jako córka jestem uczestnikiem sprawy?

Tak, co do zasady tak. Art. 546 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wymienia krewnych w linii prostej i rodzeństwo jako uczestników postępowania z mocy prawa.

Czy opiekun prawny może sam sprzedać mieszkanie matki?

Nie. Sprzedaż nieruchomości albo udziału osoby ubezwłasnowolnionej wymaga uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 w związku z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy można wynająć wspólne mieszkanie bez zgody jednego współwłaściciela?

W praktyce wynajęcie całego mieszkania wspólnego bez zgody wszystkich współwłaścicieli jest bardzo ryzykowne i może być kwestionowane. Znaczenie mają art. 199–201 Kodeksu cywilnego oraz treść planowanej umowy.

Czy dom opieki zawsze wymaga zgody rodziny?

Nie zawsze „zgody rodziny”, lecz zgody osoby zainteresowanej, przedstawiciela ustawowego albo sądu – zależnie od stanu faktycznego i rodzaju placówki. Tu konieczna jest analiza konkretnej procedury i dokumentów.

Źródła

1. Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 13 § 1–2, art. 16 § 1–2, art. 198–201.

2. Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 544 § 1, art. 545 § 1, art. 546 § 1, art. 547 § 1–2, art. 548 § 1.

3. Ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 156 i art. 175.

4. Ustawa z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 54 i nast. – w zakresie kierowania do domu pomocy społecznej.

5. Ustawa z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz ustawa z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty – w zakresie zgody na leczenie i decyzji medycznych.