Dwie spółki cywilne o tym samym składzie osobowym

Czy ci sami wspólnicy mogą mieć dwie spółki cywilne?

Tak. Zgodnie z art. 860 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny przez umowę spółki wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów. Przepis ten nie wprowadza zakazu zawarcia przez te same osoby kolejnej umowy spółki cywilnej.

Spółka cywilna nie jest spółką handlową ani osobą prawną. W ujęciu cywilnoprawnym jest stosunkiem zobowiązaniowym między wspólnikami, wynikającym z umowy spółki. Dlatego w obrocie gospodarczym trzeba odróżnić samą umowę spółki od wspólników, którzy wykonują działalność gospodarczą. Art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców stanowi wprost, że przedsiębiorcami są także wspólnicy spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej.

Oznacza to, że dwie spółki cywilne tych samych osób mogą istnieć równolegle, jeżeli w praktyce są to dwa odrębne przedsięwzięcia. Warto zadbać o osobne umowy spółek, wyraźne oznaczenie wspólnego celu gospodarczego każdej z nich, osobne wkłady albo zasady finansowania, odrębne dokumenty sprzedaży i zakupów oraz jednoznaczne posługiwanie się numerami NIP właściwymi dla danej spółki.

Przy ocenie, czym właściwie jest spółka cywilna jako konstrukcja prawna, pomocne może być omówienie zagadnienia charakter prawny spółki cywilnej, zwłaszcza w kontekście majątku objętego wspólnością łączną wspólników.

Dwie spółki cywilne a VAT

Na gruncie podatku od towarów i usług istotne jest art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług. Przepis ten stanowi, że podatnikami VAT są osoby prawne, jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej oraz osoby fizyczne wykonujące samodzielnie działalność gospodarczą, bez względu na cel lub rezultat takiej działalności.

Spółka cywilna, mimo że nie ma osobowości prawnej, jest w praktyce traktowana dla celów VAT jako jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej. Jeżeli więc istnieją dwie realnie odrębne spółki cywilne, każda z nich może być odrębnym podatnikiem VAT. Zgłoszenie rejestracyjne VAT-R składa podatnik przed dniem wykonania pierwszej czynności opodatkowanej, co wynika z art. 96 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług.

Podobne stanowisko wyrażono już w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 7 czerwca 1995 r., sygn. akt SA/Kr 162/95, w którym wskazano, że podatnikiem podatku od towarów i usług jest spółka cywilna jako jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, a nie jej wspólnicy. Orzeczenie zapadło na tle wcześniejszego stanu prawnego, ale kierunek rozumowania pozostaje spójny z obecnym art. 15 ust. 1 ustawy o VAT.

Przy omawianiu odrębności podatkowej trzeba jednak pamiętać, że cywilnoprawny status spółki cywilnej w obrocie różni się od jej traktowania w VAT. W prawie cywilnym działają wspólnicy, natomiast w VAT podatnikiem może być spółka cywilna jako jednostka organizacyjna.

Kiedy urząd może zakwestionować dwie spółki?

Sam fakt, że dwie spółki cywilne mają tych samych wspólników, takie same udziały, zbliżone PKD albo działają pod różnymi adresami, nie oznacza automatycznie, że jedna z nich jest pozorna. Problem może powstać wtedy, gdy w rzeczywistości funkcjonuje jedno przedsiębiorstwo, a dwie spółki utworzono tylko po to, aby uzyskać korzyść podatkową albo ominąć obowiązki ewidencyjne.

W VAT szczególne znaczenie ma art. 5 ust. 4 i 5 ustawy o podatku od towarów i usług. Art. 5 ust. 4 tej ustawy definiuje nadużycie prawa jako dokonanie czynności w ramach transakcji, która mimo spełnienia warunków formalnych ustanowionych w przepisach miała zasadniczo na celu osiągnięcie korzyści podatkowych sprzecznych z celem tych przepisów. Art. 5 ust. 5 ustawy o VAT przewiduje, że w razie nadużycia prawa czynności wywołują skutki podatkowe takie, jakie miałyby miejsce przy odpowiednich czynnościach odzwierciedlających rzeczywistość gospodarczą.

Jeżeli więc dwie spółki prowadzą rzeczywiście odrębne działalności, mają własnych kontrahentów, własne rozliczenia i samodzielnie dokumentują swoje operacje, ryzyko zakwestionowania jest mniejsze. Jeżeli natomiast faktury, rachunki bankowe, majątek, pracownicy, umowy i decyzje gospodarcze są faktycznie wspólne, a podział jest wyłącznie formalny, organ podatkowy może badać rzeczywistą treść działalności.

Podatek dochodowy wspólników

W podatku dochodowym sytuacja wygląda inaczej niż w VAT. Spółka cywilna nie jest podatnikiem podatku dochodowego od osób fizycznych. Jeżeli wspólnikami są osoby fizyczne, podatnikami PIT są poszczególni wspólnicy.

Wynika to z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Zgodnie z tym przepisem przychody z udziału w spółce niebędącej osobą prawną u każdego podatnika określa się proporcjonalnie do jego prawa do udziału w zysku. Jeżeli nie ma przeciwnego dowodu, przyjmuje się, że prawa do udziału w zysku są równe. Art. 8 ust. 2 pkt 1 tej ustawy nakazuje stosować tę samą zasadę odpowiednio do rozliczania kosztów uzyskania przychodów.

Jeżeli zatem ci sami wspólnicy uczestniczą w dwóch spółkach cywilnych, przychody i koszty z każdej spółki powinny być przypisane do wspólników zgodnie z udziałami ustalonymi w danej umowie spółki. To, że udziały w obu spółkach są identyczne, jest dopuszczalne, ale powinno wynikać z umów i ewidencji.

Odpowiedzialność wspólników i majątek spółek

Wspólnicy spółki cywilnej odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Wynika to z art. 864 Kodeksu cywilnego. Odpowiedzialność ta dotyczy zobowiązań zaciągniętych w ramach danej spółki, ale w praktyce wierzyciel może kierować roszczenia do wspólników jako osób ponoszących odpowiedzialność.

Wkład wspólnika może polegać na wniesieniu własności albo innych praw albo na świadczeniu usług, co przewiduje art. 861 § 1 Kodeksu cywilnego. Majątek używany w każdej ze spółek powinien być więc opisany w taki sposób, aby dało się ustalić, z którą spółką jest związany. Jest to szczególnie ważne przy środkach trwałych, samochodach, lokalach, sprzęcie i umowach leasingu.

Jeżeli wspólnicy dokonują wpłat lub finansują bieżącą działalność, warto zadbać o zgodność wpłat z umową spółki i dokumentami księgowymi. W praktyce przydatne może być także omówienie zasad dotyczących wpłat wspólników do spółki cywilnej.

Porównanie skutków prawnych i podatkowych

Jak bezpiecznie prowadzić dwie spółki cywilne tych samych osób?

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest konsekwentne rozdzielenie obu przedsięwzięć. W szczególności warto:

• sporządzić dwie odrębne umowy spółki cywilnej, z opisaniem celu, wkładów i udziałów,
• posługiwać się właściwym numerem NIP i danymi tej spółki, której dotyczy dana czynność,
• prowadzić osobne ewidencje księgowe i podatkowe dla każdej spółki,
• oddzielić rachunki bankowe, faktury, umowy z kontrahentami i majątek używany w działalności,
• unikać zamiennego wystawiania faktur przez jedną albo drugą spółkę bez rzeczywistego uzasadnienia gospodarczego,
• opisać w dokumentach, dlaczego działalności są prowadzone osobno, zwłaszcza gdy mają podobny profil.

Jeżeli obie spółki mają tych samych wspólników, identyczne udziały i podobny przedmiot działalności, sama formalna rejestracja nie wystarczy. W razie kontroli znaczenie będą miały rzeczywiste relacje gospodarcze, dokumenty i sposób wykonywania działalności.

FAQ

Czy dwie spółki cywilne mogą mieć tych samych wspólników?

Tak. Art. 860 § 1 Kodeksu cywilnego nie zakazuje zawarcia przez te same osoby kilku umów spółki cywilnej. Każda umowa powinna jednak określać własny cel gospodarczy i zasady działania.

Czy każda z tych spółek może być osobnym podatnikiem VAT?

Tak, jeżeli każda spółka jest realnie odrębną jednostką wykonującą działalność gospodarczą. Podstawą jest art. 15 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług, który obejmuje także jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej.

Czy takie same PKD i takie same udziały wspólników są problemem?

Nie przesądzają o niedopuszczalności dwóch spółek. Mogą jednak zwiększyć ryzyko pytań ze strony urzędu, dlatego szczególnie ważne jest wykazanie realnego rozdzielenia działalności, majątku, dokumentów i kontrahentów.

Kto płaci podatek dochodowy od dochodu spółki cywilnej?

Podatek dochodowy płacą wspólnicy, a nie spółka cywilna. Wynika to z art. 8 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, zgodnie z którym przychody z udziału w spółce niebędącej osobą prawną rozlicza się proporcjonalnie do udziału w zysku.

Czy urząd skarbowy może uznać dwie spółki za jeden biznes?

Może badać rzeczywisty charakter działalności, zwłaszcza gdy podział jest wyłącznie formalny. W VAT znaczenie ma art. 5 ust. 4 i 5 ustawy o VAT dotyczący nadużycia prawa.

Podsumowanie

Dwie spółki cywilne o tym samym składzie osobowym mogą funkcjonować równolegle. W prawie cywilnym będą to dwie odrębne umowy wspólników, natomiast w VAT każda z nich może być osobnym podatnikiem, jeżeli samodzielnie wykonuje działalność gospodarczą. W podatku dochodowym wynik obu spółek rozliczają wspólnicy, zgodnie z udziałami przypisanymi w poszczególnych umowach.

Najważniejsze jest, aby rozdział między spółkami był rzeczywisty, a nie tylko formalny. Przy podobnym przedmiocie działalności, identycznych udziałach i tych samych wspólnikach warto szczególnie zadbać o dokumentację, ewidencje, fakturowanie i uzasadnienie gospodarcze takiego modelu.

Źródła

• Art. 860 § 1, art. 861 § 1 i art. 864 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców.
• Art. 5 ust. 4 i 5, art. 15 ust. 1 i 2 oraz art. 96 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług.
• Art. 8 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.
• Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 7 czerwca 1995 r., sygn. akt SA/Kr 162/95.