Unieważnienie darowizny z powodu braku świadomości przy podpisaniu aktu

Na czym polega problem prawny

W opisanej sytuacji nie chodzi przede wszystkim o odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego, o którym mowa w art. 898 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, lecz o zbadanie, czy umowa darowizny była w ogóle ważna w chwili jej zawarcia.

Jeżeli darczyńca w momencie podpisywania aktu notarialnego nie miał dostatecznej świadomości znaczenia tej czynności albo nie mógł swobodnie podjąć decyzji, można powoływać się na nieważność oświadczenia woli. To zasadniczo inna podstawa prawna niż cofnięcie darowizny po jej skutecznym dokonaniu.

Kiedy darowizna może być nieważna

Podstawowym przepisem jest art. 82 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

W praktyce może to dotyczyć np.:

• zaawansowanej demencji lub otępienia,
• zaburzeń psychicznych,
• silnego działania leków przeciwbólowych, uspokajających lub nasennych,
• stanu po ciężkiej operacji,
• głębokiego kryzysu psychicznego, jeżeli realnie wyłączał świadomość albo swobodę,
• zaburzeń neurologicznych wpływających na rozumienie znaczenia czynności.

Nie wystarczy jednak sam zły stan zdrowia, zdenerwowanie czy podeszły wiek. Trzeba wykazać, że w konkretnej chwili składania oświadczenia woli stan był tak poważny, że wyłączał świadome albo swobodne podjęcie decyzji.

Na tle spraw majątkowych i spadkowych warto też pamiętać, że skutki wcześniejszych darowizn mogą wpływać na rozliczenia rodzinne po śmierci darczyńcy, w tym na zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne.

Brak świadomości a brak swobody – jaka jest różnica

Brak świadomości oznacza, że osoba nie rozumiała znaczenia swojego działania i jego skutków prawnych. Brak swobody dotyczy sytuacji, gdy formalnie wie, co podpisuje, ale jej proces decyzyjny został tak zaburzony, że nie można mówić o swobodnym podjęciu decyzji.

W orzecznictwie podkreśla się, że ocena zawsze zależy od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, zwłaszcza od stanu osoby składającej oświadczenie dokładnie w dacie podpisania aktu notarialnego.

Jaki pozew złożyć w przypadku darowizny nieruchomości

Jeżeli przedmiotem darowizny była nieruchomość i własność została wpisana w księdze wieczystej na obdarowanego, w praktyce najczęściej potrzebne jest powództwo o ustalenie nieważności umowy albo od razu powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, a często oba żądania formułuje się łącznie.

Podstawą roszczenia „wieczystoksięgowego” jest art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, zgodnie z którym w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym osoba, której prawo nie jest wpisane lub jest wpisane błędnie, może żądać usunięcia niezgodności.

To oznacza, że jeżeli umowa darowizny była nieważna, można żądać doprowadzenia księgi wieczystej do zgodności z rzeczywistym stanem prawnym.

Właściwość sądu zależy od rodzaju roszczenia i wartości przedmiotu sporu, ale w sprawach dotyczących praw do nieruchomości obowiązuje także właściwość wyłączna sądu miejsca położenia nieruchomości – art. 38 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W praktyce pozew składa się do sądu właściwego dla położenia nieruchomości.

Jakie dowody są najważniejsze

W takich sprawach najważniejsze są dowody pozwalające odtworzyć stan psychiczny i zdrowotny darczyńcy dokładnie z dnia podpisania aktu notarialnego. Typowo są to:

• dokumentacja szpitalna i ambulatoryjna,
• zaświadczenia od lekarzy prowadzących,
• historia leczenia psychiatrycznego, neurologicznego lub geriatrycznego,
• lista przyjmowanych leków i ich działanie uboczne,
• zeznania osób obecnych przed podpisaniem aktu i po nim,
• akta notarialne i ewentualne informacje o przebiegu czynności,
• opinia biegłego sądowego, najczęściej psychiatry, psychologa lub neurologa.

W praktyce to właśnie opinia biegłego ma zwykle znaczenie rozstrzygające, ale biegły opiera się na dokumentach i innych dowodach. Im lepiej udokumentowany stan zdrowia, tym większa szansa na wykazanie nieważności czynności.

Czy notariusz wyklucza możliwość podważenia aktu

Nie. To, że umowa została zawarta w formie aktu notarialnego, nie zamyka drogi do jej podważenia. Notariusz czuwa nad formalną prawidłowością czynności, ale nie jest w stanie zastąpić późniejszej oceny sądu i biegłych co do tego, czy u danej osoby występował stan z art. 82 Kodeksu cywilnego.

Z drugiej strony obecność notariusza może być argumentem strony przeciwnej, dlatego w procesie trzeba przedstawić mocne dowody medyczne i osobowe. Sąd będzie oceniał całość materiału dowodowego, a nie sam fakt sporządzenia aktu.

Czy jest termin na podważenie darowizny z art. 82 Kodeksu cywilnego

Nieważność z art. 82 Kodeksu cywilnego ma charakter bezwzględny. Oznacza to, że czynność dotknięta taką wadą jest nieważna z mocy prawa, a nie dopiero po jej unieważnieniu przez sąd.

Nie oznacza to jednak, że czas nie ma znaczenia. Po latach mogą pojawić się problemy dowodowe, a w zależności od konstrukcji pozwu i zgłoszonych roszczeń mogą pojawić się dodatkowe zagadnienia procesowe. Dlatego nie warto zwlekać z analizą sprawy.

Jeżeli sytuacja dotyczy nie tylko samej darowizny, ale także późniejszych rozliczeń rodzinnych, pomocne bywa również uporządkowanie kwestii takich jak zachowek po darowiźnie po kilku latach.

Odwołanie darowizny a nieważność umowy – nie myl tych pojęć

Wiele osób używa słowa „cofnięcie darowizny”, ale prawnie mogą chodzić o różne instytucje:

Dlatego dobór podstawy prawnej zależy od rzeczywistego stanu faktycznego. Jeżeli problemem był stan zdrowia i brak świadomości w dacie aktu, najczęściej punktem wyjścia jest art. 82 Kodeksu cywilnego.

Jak przygotować się do sprawy

Przed skierowaniem pozwu warto zgromadzić:

1. odpis aktu notarialnego darowizny,
2. numer księgi wieczystej nieruchomości,
3. pełną dokumentację medyczną z okresu podpisania aktu,
4. informacje o osobach, które widziały stan darczyńcy w tym czasie,
5. ewentualną korespondencję rodzinną lub dokumenty pokazujące okoliczności przekazania majątku.

W sprawach dotyczących starszych osób duże znaczenie ma także ustalenie, czy przed podpisaniem aktu występowały rozpoznania typu otępienie, zaburzenia pamięci, epizody majaczeniowe albo leczenie psychiatryczne.

Podsumowanie

Tak, podważenie darowizny nieruchomości jest możliwe, jeżeli w chwili podpisania aktu notarialnego darczyńca znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli w rozumieniu art. 82 Kodeksu cywilnego. W przypadku nieruchomości najczęściej konieczne jest sądowe doprowadzenie także do zgodności wpisu w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece.

O powodzeniu sprawy decydują głównie dowody odnoszące się do stanu darczyńcy w dniu podpisania aktu. Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny, bo samo złe samopoczucie, choroba czy wiek nie przesądzają jeszcze o nieważności umowy.

FAQ

Czy można cofnąć darowiznę tylko dlatego, że darczyńca później zmienił zdanie?

Nie. Sama zmiana zdania nie powoduje nieważności umowy. Trzeba wykazać konkretną podstawę prawną, np. stan z art. 82 Kodeksu cywilnego albo rażącą niewdzięczność z art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy akt notarialny jest niepodważalny?

Nie. Akt notarialny ma dużą wagę dowodową, ale może zostać zakwestionowany, jeżeli istnieją podstawy do uznania, że oświadczenie woli było nieważne.

Czy potrzebny jest biegły psychiatra?

Bardzo często tak. W sprawach opartych na art. 82 Kodeksu cywilnego opinia biegłego bywa kluczowa, zwłaszcza gdy stan zdrowia trzeba odtworzyć po czasie na podstawie dokumentacji.

Czy najpierw trzeba iść do notariusza, aby odwrócić darowiznę?

Jeżeli spór dotyczy nieważności umowy, co do zasady rozstrzyga go sąd. Sam notariusz nie „unieważni” wcześniejszego aktu tylko dlatego, że jedna ze stron twierdzi, iż nie działała świadomie.

Czy sprawa jest nadal możliwa po śmierci darczyńcy?

To zależy od układu procesowego i tego, kto dochodzi roszczeń. Po śmierci darczyńcy dochodzenie takich praw staje się bardziej złożone, ale nie zawsze jest wykluczone. Wymaga to analizy konkretnego stanu faktycznego, tytułu następstwa prawnego i dostępnych dowodów.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece – Dz.U. 1982 nr 19 poz. 147
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2016 r., sygn. akt V CSK 578/15