Zwrot dofinansowania z urzędu pracy a rozwód małżonków

Dofinansowanie na podjęcie działalności gospodarczej dla bezrobotnego jest obecnie przyznawane na podstawie art. 46 ust. 1 pkt 2 oraz ust. 1a-1f ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Szczegółowe warunki przyznania środków określa także rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 14 lipca 2017 r. w sprawie dokonywania z Funduszu Pracy refundacji kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy oraz przyznawania środków na podjęcie działalności gospodarczej.

Kiedy urząd pracy może żądać zwrotu dofinansowania?

Zwrot środków najczęściej jest wymagany wtedy, gdy beneficjent naruszy warunki umowy zawartej ze starostą albo powiatowym urzędem pracy. Podstawy zwrotu wynikają przede wszystkim z samej umowy, ale ich ustawową podstawę stanowi art. 46 ust. 3 i ust. 3b ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

W praktyce obowiązek zwrotu pojawia się zwłaszcza wtedy, gdy osoba, która otrzymała środki:

• wykorzystała je niezgodnie z przeznaczeniem,
• złożyła nieprawdziwe oświadczenia,
• nie prowadziła działalności przez wymagany okres,
• naruszyła zakaz podejmowania zatrudnienia, jeżeli taki warunek wynikał z umowy zawartej w danym stanie prawnym,
• naruszyła inne obowiązki rozliczeniowe lub kontrolne przewidziane w umowie.

W starszych umowach, takich jak opisana sprawa, bardzo często występował warunek niepodejmowania zatrudnienia przez 12 miesięcy od rozpoczęcia działalności. To właśnie treść konkretnej umowy decyduje, czy dodatkowa praca żony rzeczywiście uruchamia obowiązek zwrotu.

Czy sam małżonek musi oddać dofinansowanie?

Nie zawsze. Trzeba odróżnić dwie sytuacje:

1. małżonek podpisał tylko zgodę lub oświadczenie związane ze wspólnością majątkową,
2. małżonek został dodatkowo poręczycielem albo podpisał inne zabezpieczenie zwrotu.

Jeżeli firma została założona wyłącznie przez żonę, a umowę o przyznanie środków podpisała tylko ona, to co do zasady to ona jest głównym dłużnikiem wobec urzędu pracy. Sam fakt pozostawania w małżeństwie nie oznacza jeszcze, że drugi małżonek staje się osobistym dłużnikiem.

Znaczenie zgody małżonka i wspólności majątkowej

Zgodnie z art. 41 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jeżeli jeden z małżonków zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków. Taka zgoda nie tworzy jednak automatycznie osobistej odpowiedzialności małżonka całym jego majątkiem osobistym.

Jeżeli więc podpisał Pan jedynie oświadczenie o istnieniu wspólności majątkowej albo zgodę na zawarcie umowy, urząd może próbować prowadzić egzekucję z majątku wspólnego w granicach wynikających z art. 41 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Co do zasady nie oznacza to jeszcze, że urząd może od razu żądać od Pana zapłaty jak od samodzielnego dłużnika osobistego.

Jeżeli natomiast zobowiązanie zostało zaciągnięte bez zgody małżonka, zastosowanie może mieć art. 41 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który ogranicza możliwość sięgania do majątku wspólnego. W opisanym stanie faktycznym kluczowe znaczenie ma więc treść dokumentu podpisanego przez Pana w urzędzie.

Kiedy odpowiadają poręczyciele?

Jeżeli żona przedstawiła dwóch poręczycieli, ich odpowiedzialność ocenia się na podstawie art. 876 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz treści samej umowy poręczenia. Przez umowę poręczenia poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby dłużnik go nie wykonał.

Co ważne, poręczenie zwykle nie eliminuje odpowiedzialności beneficjenta. Oznacza to, że urząd pracy może dochodzić należności od głównego dłużnika, a w razie spełnienia przesłanek wynikających z umowy i prawa – również od poręczycieli. To, w jakiej kolejności urząd będzie kierował roszczenia, zależy od treści zabezpieczenia i praktyki dochodzenia należności.

Czy rozwód albo rozdzielność majątkowa usuwa problem?

Nie automatycznie. Rozwód lub ustanowienie rozdzielności majątkowej działa na przyszłość i co do zasady nie usuwa skutków prawnych zobowiązań już zaciągniętych. Jeżeli zobowiązanie powstało wcześniej, urząd pracy nadal może dochodzić zwrotu zgodnie z treścią umowy i zakresem zabezpieczeń istniejących w chwili jej zawarcia.

W odniesieniu do majątku wspólnego znaczenie ma moment zaciągnięcia zobowiązania oraz zakres udzielonej zgody. Późniejszy rozwód nie likwiduje odpowiedzialności poręczyciela ani nie unieważnia wcześniej ustanowionych zabezpieczeń.

Jeżeli zaś dojdzie do podziału majątku po rozwodzie, to wobec wierzyciela taki podział nie zawsze będzie skutecznie ograniczał możliwość dochodzenia należności związanych z wcześniejszym zobowiązaniem. Ocena zależy od tego, czy urząd ma już tytuł wykonawczy, jaki jest zakres odpowiedzialności i czy egzekucja jest kierowana do majątku wspólnego czy osobistego.

Do kiedy urząd pracy może dochodzić zwrotu?

Nie można już bezpiecznie przyjmować dawnego, ogólnego 10-letniego terminu. Po zmianach w art. 118 Kodeksu cywilnego podstawowy termin przedawnienia dla roszczeń majątkowych wynosi obecnie 6 lat, a dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz świadczeń okresowych 3 lata. Koniec terminu przedawnienia przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż 2 lata.

W sprawach o zwrot dofinansowania z urzędu pracy ocena terminu przedawnienia zależy jednak od konkretnej konstrukcji roszczenia: od treści umowy, daty naruszenia, daty wezwania do zapłaty, wymagalności roszczenia, a czasem także od tego, czy bieg przedawnienia został przerwany, np. przez uznanie długu, wszczęcie postępowania sądowego lub egzekucyjnego. Dlatego nie da się uczciwie wskazać jednej daty bez analizy dokumentów.

W praktyce punkt wyjścia stanowi zwykle dzień, w którym roszczenie stało się wymagalne, czyli dzień wskazany w wezwaniu do zwrotu albo wynikający z umowy po stwierdzeniu naruszenia jej warunków.

Jak powinien zachować się małżonek, aby ograniczyć ryzyko?

Jeżeli chce Pan ograniczyć ryzyko odpowiedzialności, warto działać etapami:

1. ustalić dokładnie, co Pan podpisał: zgodę małżonka, poręczenie, weksel, zgodę na wystawienie weksla, oświadczenie o poddaniu się egzekucji czy tylko informację o wspólności majątkowej;
2. uzyskać kopię umowy o dofinansowanie i wszystkich zabezpieczeń;
3. sprawdzić, czy naruszenie warunków rzeczywiście nastąpiło i czy urząd je formalnie stwierdził;
4. nie podpisywać pochopnie żadnych nowych uznań długu, aneksów ani ugód bez analizy skutków prawnych;
5. w razie wezwania do zapłaty od razu zweryfikować podstawę odpowiedzialności i termin wymagalności.

Jeżeli okaże się, że nie był Pan poręczycielem, główną linią obrony będzie wykazanie, że nie jest Pan osobistym dłużnikiem, a ewentualna odpowiedzialność może dotyczyć co najwyżej majątku wspólnego z czasu istnienia wspólności ustawowej. Jeżeli jednak podpisał Pan poręczenie albo inne zabezpieczenie osobiste, sytuacja jest znacznie poważniejsza.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak różny może być zakres odpowiedzialności przy podobnym problemie z dotacją z urzędu pracy.

FAQ

Czy podjęcie pracy zawsze powoduje zwrot dotacji?

Nie zawsze. Decyduje treść konkretnej umowy i stan prawny obowiązujący przy jej zawarciu. W starszych umowach zakaz podejmowania zatrudnienia był częstym warunkiem utrzymania środków.

Czy urząd pracy najpierw musi ścigać poręczycieli, a dopiero potem małżonka?

Nie. Kolejność dochodzenia należności zależy od treści umowy, rodzaju zabezpieczenia i sytuacji prawnej. Beneficjent pozostaje podstawowym dłużnikiem, a poręczyciele odpowiadają dodatkowo.

Czy rozwód chroni przed obowiązkiem zwrotu?

Sam rozwód nie usuwa odpowiedzialności wynikającej z wcześniej podpisanych dokumentów. Jeżeli małżonek poręczył dług albo wyraził zgodę skutkującą możliwością egzekucji z majątku wspólnego, rozwód nie cofa tych skutków.

Czy urząd może od razu zająć majątek osobisty małżonka?

Tylko wtedy, gdy małżonek jest osobistym dłużnikiem, np. jako poręczyciel. Sama zgoda na zaciągnięcie zobowiązania zwykle nie oznacza jeszcze odpowiedzialności całym majątkiem osobistym.

Źródła

• art. 46 ust. 1 pkt 2, ust. 3 i ust. 3b ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy
• rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 14 lipca 2017 r. w sprawie dokonywania z Funduszu Pracy refundacji kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy oraz przyznawania środków na podjęcie działalności gospodarczej
• art. 41 § 1 i § 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 876 § 1 oraz art. 118 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny