Zatrudnienie osoby pobierającej specjalny zasiłek opiekuńczy

Zatrudnienie osoby pobierającej specjalny zasiłek opiekuńczy

Jeżeli chodzi o specjalny zasiłek opiekuńczy, odpowiedź jest niestety niekorzystna: legalne zatrudnienie osoby pobierającej to świadczenie bez ryzyka utraty prawa do niego co do zasady nie jest możliwe.

Wynika to z art. 16a ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym specjalny zasiłek opiekuńczy przysługiwał osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności.

Pojęcie „zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej” zostało zdefiniowane w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Obejmuje ono m.in. wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą, umowy agencyjnej, umowy-zlecenia, umowy o dzieło, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

W praktyce oznacza to, że problem dotyczy nie tylko klasycznej umowy o pracę, ale również większości innych form odpłatnej aktywności zawodowej.

Jakie formy pracy powodują utratę świadczenia?

Co do zasady ryzyko utraty specjalnego zasiłku opiekuńczego występuje przy każdej formie zarobkowania mieszczącej się w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Chodzi zwłaszcza o:

Nie ma więc bezpiecznego rozwiązania polegającego na „niewielkim” zatrudnieniu, zatrudnieniu na kilka godzin tygodniowo albo dorabianiu wyłącznie okazjonalnie, jeżeli taka aktywność ma charakter pracy zarobkowej w rozumieniu ustawy.

Jeżeli w danej sytuacji pojawia się wątpliwość, czy konkretna aktywność jest jeszcze pomocą rodzinną czy już pracą zarobkową, znaczenie ma zawsze rzeczywisty stan faktyczny, a nie sama nazwa współpracy.

Czy znaczenie ma tylko dochód?

Nie. W tym świadczeniu problemem nie jest wyłącznie kryterium dochodowe. Specjalny zasiłek opiekuńczy był świadczeniem uzależnionym jednocześnie od spełnienia warunku dochodowego oraz od rezygnacji z zatrudnienia albo niepodejmowania zatrudnienia.

To oznacza, że nawet gdyby dochód z pracy był niski, sam fakt podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej może przekreślać prawo do świadczenia.

Dawne kryterium dochodowe wynikało z art. 16a ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych i było ustalane według zasad obowiązujących dla tego świadczenia przed zmianami od 2024 r. W praktyce jednak w opisanej sytuacji kluczowa jest nie tyle wysokość dochodu, ile sama niedopuszczalność podejmowania pracy.

W orzecznictwie zdarzały się sprawy dotyczące minimalnego przekroczenia kryterium dochodowego. Przykładowo w wyroku WSA w Poznaniu z 26 sierpnia 2022 r., sygn. II SA/Po 268/22, sąd wskazał, że przy ocenie nieznacznego przekroczenia kryterium należy uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy. Nie zmienia to jednak zasadniczego wniosku: orzecznictwo dotyczące drobnego przekroczenia dochodu nie tworzy podstawy do legalnego łączenia specjalnego zasiłku opiekuńczego z pracą zarobkową.

Zobacz również:

praca podczas urlopu wychowawczego a dodatek i urlop wypoczynkowy

Zmiany od 1 stycznia 2024 r. – co dalej ze specjalnym zasiłkiem opiekuńczym?

Ustawa z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym zmieniła system wsparcia. Od 1 stycznia 2024 r. specjalny zasiłek opiekuńczy nie jest już świadczeniem przyznawanym na nowych zasadach. Nadal jednak obowiązują przepisy przejściowe chroniące część osób, które miały już ustalone prawo do świadczenia.

Zgodnie z przepisami przejściowymi ustawy o świadczeniu wspierającym osoby, które miały prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego przed 1 stycznia 2024 r., mogą zachować to prawo na dotychczasowych zasadach przez okres wskazany w ustawie, jeżeli spełniają warunki dalszej kontynuacji uprawnienia.

W praktyce oznacza to, że jeżeli ktoś „nabył świadczenie na starych zasadach”, to nadal stosuje się do niego dotychczasowe ograniczenia, w tym zakaz podejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Sama zmiana przepisów nie otworzyła takiej osobie możliwości legalnego dorabiania przy zachowaniu specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Przy kontynuacji prawa istotne są również terminy związane z kolejnym orzeczeniem o niepełnosprawności. Jeżeli uprawnienie zależy od ważności orzeczenia, trzeba pilnować terminów złożenia wniosku o nowe orzeczenie oraz wniosku o dalsze ustalenie prawa do świadczenia zgodnie z przepisami przejściowymi ustawy z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym.

Czy świadczenie wspierające pozwala na pracę?

Tak, ale trzeba dobrze rozumieć różnicę między tymi świadczeniami. Świadczenie wspierające przysługuje osobie z niepełnosprawnością, a nie jej opiekunowi. Zasady jego przyznawania określa ustawa z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym.

Kluczowe jest to, że świadczenie wspierające nie jest skonstruowane jak dawny specjalny zasiłek opiekuńczy. Nie opiera się na warunku rezygnacji opiekuna z pracy. Dlatego w praktyce bywa rozważane wtedy, gdy rodzina chce odejść od modelu, w którym opiekun nie może pracować.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że każda osoba pobierająca dotychczas specjalny zasiłek opiekuńczy powinna z niego zrezygnować. To zależy m.in. od:

• sytuacji zdrowotnej osoby z niepełnosprawnością,
• liczby punktów ustalanych w decyzji wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności,
• wysokości potencjalnego świadczenia wspierającego,
• ryzyka utraty dotychczasowego uprawnienia,
• rzeczywistych planów zawodowych opiekuna.

W opisanym stanie faktycznym to właśnie świadczenie wspierające może być jedyną legalną drogą do uporządkowania sytuacji tak, aby możliwe było podjęcie pracy, ale przed rezygnacją z dotychczasowego świadczenia trzeba wykonać dokładne wyliczenia i sprawdzić, czy zmiana będzie faktycznie korzystna.

Zobacz również:

zasiłek i przedłużenie umowy na czas określony

Czy można „obejść” zakaz pracy?

Nie ma legalnego sposobu na obejście przepisów. Jeżeli opiekun faktycznie wykonuje pracę zarobkową, a jednocześnie pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy, organ może uznać, że świadczenie było pobierane nienależnie.

Skutki mogą być poważne. Zgodnie z art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w przypadkach wskazanych w ustawie.

W praktyce organ może badać nie tylko treść umowy, ale również realne wykonywanie czynności, przepływy finansowe, zgłoszenia do ZUS, wpisy do CEIDG lub inne dowody aktywności zawodowej.

Co powinien zrobić pracodawca lub opiekun?

Jeżeli chcą Państwo działać legalnie, najbezpieczniejsza kolejność jest następująca:

1. ustalić dokładnie, na jakiej podstawie i do kiedy przyznano specjalny zasiłek opiekuńczy,
2. sprawdzić, czy świadczenie jest kontynuowane na podstawie przepisów przejściowych po 1 stycznia 2024 r.,
3. ocenić, czy planowana współpraca będzie „zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową” w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych,
4. porównać sytuację finansową po ewentualnym przejściu na model oparty na świadczeniu wspierającym,
5. dopiero po takiej analizie decydować o podpisaniu umowy.

Jeżeli osoba pobierająca świadczenie obawia się utraty prawa lub zmniejszenia wsparcia po zmianie systemu, te obawy są uzasadnione i wymagają indywidualnej analizy. W takich sprawach detale mają znaczenie: data decyzji, okres jej obowiązywania, treść orzeczenia o niepełnosprawności i rzeczywisty model opieki.

Podsumowanie

Jeżeli dana osoba pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy na podstawie przepisów dotychczasowych lub przejściowych, to podjęcie przez nią zatrudnienia albo innej pracy zarobkowej co do zasady wyklucza dalsze pobieranie tego świadczenia. Nie ma pewnej i legalnej konstrukcji, która pozwalałaby zachować specjalny zasiłek opiekuńczy i jednocześnie pracować zarobkowo.

Jeżeli celem jest powrót do aktywności zawodowej, trzeba rozważyć zmianę całego modelu wsparcia, w szczególności ocenę, czy w konkretnej sprawie realną alternatywą będzie świadczenie wspierające.

FAQ

Czy można pracować na pół etatu i nadal pobierać specjalny zasiłek opiekuńczy?

Co do zasady nie. Art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wymaga niepodejmowania zatrudnienia albo rezygnacji z niego, a art. 3 pkt 22 tej ustawy obejmuje także pracę na podstawie umowy o pracę w niepełnym wymiarze.

Czy umowa-zlecenie jest bezpieczna przy tym świadczeniu?

Nie. Umowa-zlecenie mieści się w definicji „zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej” z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Czy świadczenie wspierające przysługuje opiekunowi?

Nie. Świadczenie wspierające przysługuje osobie z niepełnosprawnością na zasadach określonych w ustawie z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym.

Czy po podjęciu pracy trzeba zwrócić wcześniej pobrany zasiłek?

To zależy od okoliczności i od tego, od kiedy organ uzna świadczenie za nienależnie pobrane. Podstawą jest art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W razie sporu znaczenie ma konkretny stan faktyczny i dokumenty.

Czy warto rezygnować z prawa nabytego i przechodzić na nowy system?

Nie ma jednej odpowiedzi. Trzeba porównać wysokość i stabilność obecnego świadczenia z możliwym wsparciem po zmianie oraz ocenić, czy planowana praca rzeczywiście zrekompensuje utratę dotychczasowego uprawnienia.

Źródła

1. Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych – w szczególności art. 3 pkt 22, art. 16a oraz art. 30.

2. Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym – Dz.U. 2023 poz. 1429.

3. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 26 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Po 268/22.