Sprzedaż praw autorskich do artykułu – jak zrobić to legalnie

Kto jest autorem artykułu pisanego na zlecenie?

W prawie autorskim autorem jest osoba, która wniosła twórczy, indywidualny wkład w powstanie utworu. Wynika to z art. 1 ust. 1 oraz art. 8 ust. 1 ustawy z 4.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Sam pomysł, temat, przekazanie materiałów źródłowych albo konsultacja merytoryczna nie przesądzają jeszcze o współautorstwie.

Jeżeli jedna osoba dostarcza wiedzę ekspercką, a druga samodzielnie tworzy finalny tekst, najczęściej autorem utworu słownego będzie ta druga osoba. Jeżeli jednak obie strony wspólnie tworzą ostateczny kształt artykułu, redagują jego strukturę, argumentację i brzmienie, może powstać współautorstwo na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Dlatego odpowiedź zależy od konkretnego modelu współpracy. W praktyce warto spisać, kto odpowiada za koncepcję, kto za napisanie tekstu, kto za redakcję, a kto tylko za konsultację merytoryczną.

Czy zlecający może podpisać się jako autor?

Co do zasady nie powinien podpisywać się jako autor osoba, która autorem nie jest. Prawo do autorstwa utworu i do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem albo pseudonimem chroni art. 16 pkt 1 i 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Są to autorskie prawa osobiste, które są nieograniczone w czasie i niepodlegające zrzeczeniu się lub zbyciu.

Oznacza to, że nie można skutecznie umówić się na „sprzedaż autorstwa”. Można natomiast w granicach art. 16 pkt 2 uzgodnić sposób oznaczenia utworu, w tym publikację anonimową albo pod pseudonimem, o ile nie prowadzi to do fałszywego przypisania autorstwa innej osobie. W praktyce klauzule, według których rzeczywisty twórca zgadza się, aby ktoś inny był wskazywany jako autor, są prawnie ryzykowne.

Jeżeli natomiast zlecający rzeczywiście współtworzył utwór, możliwe jest oznaczenie obu osób jako współautorów.

Czy można sprzedać prawa autorskie do artykułu?

Tak, ale chodzi wyłącznie o autorskie prawa majątkowe, a nie o prawa osobiste. Zgodnie z art. 17 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu.

Przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności na podstawie art. 53 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Sama faktura, e-mail lub ustne uzgodnienie zwykle nie wystarczą, jeżeli strony chcą skutecznie przenieść prawa.

Jeżeli chcesz uregulować zakres przeniesienia praw, umowa powinna dokładnie wskazywać pola eksploatacji, czyli sposoby korzystania z utworu, na przykład publikację w Internecie, druk, e-book, newsletter, media społecznościowe czy tłumaczenia.

Czy można „pozbawić się” wszystkich praw do utworu?

Nie w pełnym znaczeniu tego sformułowania. Można przenieść autorskie prawa majątkowe w określonym zakresie, ale autorskie prawa osobiste pozostają przy twórcy na podstawie art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Obejmują one m.in. prawo do autorstwa utworu, do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem, do nienaruszalności treści i formy utworu oraz do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

W praktyce strony często wprowadzają postanowienia, że twórca zobowiązuje się nie wykonywać części uprawnień osobistych wobec nabywcy albo upoważnia go do wykonywania określonych działań redakcyjnych. Takie klauzule trzeba konstruować ostrożnie, bo nie mogą one prowadzić do przeniesienia samych praw osobistych, czego ustawa nie dopuszcza.

Kiedy powstaje współautorstwo?

Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych współtwórcom przysługuje prawo autorskie wspólnie. Domniemywa się, że wielkości udziałów są równe, ale każdy ze współtwórców może żądać określenia udziałów przez sąd na podstawie wkładu twórczego.

Współautorstwo powstaje tylko wtedy, gdy wkład każdej osoby ma charakter twórczy. Nie wystarczy samo zlecenie tematu, finansowanie projektu, przekazanie instrukcji czy korekta techniczna. Jeżeli jedna osoba wyjaśnia zagadnienie fachowe, a druga ubiera je w oryginalną formę słowną, trzeba ocenić, czy wkład pierwszej osoby był tylko merytorycznym wsparciem, czy także współtworzeniem utworu.

Jak bezpiecznie uregulować współpracę w umowie?

Najbezpieczniejsze rozwiązanie to jedna umowa o współpracy lub umowa o stworzenie utworu z rozbudowaną częścią autorską. W zależności od stanu faktycznego może to być umowa o dzieło, umowa o świadczenie usług albo umowa B2B. Sam charakter cywilny współpracy nie zastępuje jednak postanowień wymaganych przez ustawę autorską.

W umowie warto uregulować co najmniej:

• kto jest twórcą albo współtwórcami utworu,
• czy zamawiający nabywa autorskie prawa majątkowe, czy tylko licencję,
• dokładne pola eksploatacji zgodnie z art. 41 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
• moment przejścia praw, np. z chwilą przyjęcia utworu i zapłaty wynagrodzenia,
• wynagrodzenie za stworzenie utworu i ewentualnie odrębnie za przeniesienie praw,
• prawo do dokonywania zmian, skrótów, aktualizacji i opracowań, z uwzględnieniem art. 2 oraz art. 46 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
• sposób oznaczenia autora albo publikację anonimową,
• odpowiedzialność za naruszenie praw osób trzecich.

Przy konstrukcji umowy warto też wyraźnie określić zasady rozliczeń i dysponowanie wynagrodzeniem, aby uniknąć sporu, czy zapłata obejmuje samo napisanie tekstu, czy również nabycie praw do dalszej eksploatacji.

Przeniesienie praw czy licencja – co wybrać?

Nie zawsze trzeba przenosić prawa majątkowe. Zgodnie z art. 41 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych prawa majątkowe mogą przejść na inne osoby w drodze dziedziczenia lub na podstawie umowy, a zgodnie z art. 41 ust. 1 pkt 2 można także udzielić licencji do korzystania z utworu.

Licencja bywa korzystniejsza, gdy autor chce zachować prawa i jedynie zezwolić na określone użycie tekstu, np. jednorazową publikację na stronie internetowej. Przeniesienie praw jest bardziej definitywne i zwykle wybierane wtedy, gdy zamawiający chce swobodnie wykorzystywać artykuł w różnych kanałach i przez dłuższy czas.

Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, nabywca autorskich praw majątkowych nie uzyskuje automatycznie wyłączności na wszystkie możliwe sposoby użycia utworu. Zgodnie z art. 41 ust. 2 umowa obejmuje tylko pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione, a zgodnie z art. 41 ust. 4 umowa nie może dotyczyć wszystkich utworów lub wszystkich utworów określonego rodzaju tego samego twórcy mających powstać w przyszłości.

Czy wystarczy faktura albo zamówienie mailowe?

Nie, jeżeli celem jest przeniesienie autorskich praw majątkowych. Jak wskazuje art. 53 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności. Brak tej formy oznacza, że prawa nie przechodzą, nawet jeśli tekst został oddany i opłacony.

W praktyce e-mail może pomóc ustalić zakres zamówienia, terminy i wynagrodzenie, ale nie zastąpi prawidłowej umowy o przeniesienie praw. Jeżeli strony nie zawrą takiej umowy, często pozostaje jedynie dorozumiana albo wyraźna licencja w ograniczonym zakresie, oceniana według konkretnych okoliczności.

FAQ

Czy mogę sprzedać artykuł i jednocześnie pozostać jego autorem?

Tak. Możesz przenieść autorskie prawa majątkowe, ale autorstwo jako dobro chronione przez art. 16 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych pozostaje przy twórcy.

Czy zamawiający może wpisać swoje nazwisko pod tekstem?

Tylko wtedy, gdy rzeczywiście jest autorem albo współautorem. Samo nabycie praw majątkowych nie daje prawa do przypisania sobie autorstwa cudzego utworu.

Czy umowa mailowa wystarczy do przeniesienia praw autorskich?

Nie. Art. 53 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności dla umowy przenoszącej autorskie prawa majątkowe.

Czy można z góry przenieść prawa do wszystkich przyszłych tekstów?

Nie w sposób nieograniczony. Art. 41 ust. 4 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych zakazuje umów obejmujących wszystkie utwory lub wszystkie utwory określonego rodzaju tego samego twórcy mające powstać w przyszłości.

Czy wynagrodzenie za napisanie tekstu automatycznie obejmuje przeniesienie praw?

Nie zawsze. To powinno wynikać wprost z umowy. Dla bezpieczeństwa warto oddzielnie wskazać wynagrodzenie za stworzenie utworu i za przeniesienie praw albo jasno zapisać, że jedno wynagrodzenie obejmuje oba elementy.

Źródła

• Ustawa z 4.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w szczególności art. 1 ust. 1, art. 2, art. 8 ust. 1, art. 9 ust. 1, art. 16, art. 17, art. 41 ust. 1, 2 i 4, art. 46, art. 53.
• Aktualne teksty ustaw dostępne w Internetowym Systemie Aktów Prawnych (ISAP).