Przymusowe doprowadzenie świadka w sprawie cywilnej

Czy można wnieść o przymusowe doprowadzenie świadka?

Tak. Jeżeli świadek został prawidłowo wezwany na rozprawę w sprawie cywilnej i bez usprawiedliwienia nie stawił się, sąd stosuje środki przewidziane w art. 274 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Przepis ten stanowi, że za nieusprawiedliwione niestawiennictwo sąd skaże świadka na grzywnę, następnie wezwie go powtórnie, a w razie ponownego niestawiennictwa skaże go na ponowną grzywnę i może zarządzić jego przymusowe sprowadzenie.

W opisanej sytuacji, skoro świadek nie stawił się już dwukrotnie, a sąd wymierzył mu dwie grzywny, można złożyć wniosek o zarządzenie przymusowego sprowadzenia świadka. Warto jednak podkreślić słowo „może” użyte w art. 274 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Oznacza ono, że przymusowe sprowadzenie nie następuje automatycznie. Sąd ocenia, czy zeznania tego świadka są nadal potrzebne, czy dowód da się przeprowadzić w rozsądnym czasie i czy zastosowanie środka przymusu jest proporcjonalne.

Warunki przymusowego sprowadzenia świadka

Przymusowe sprowadzenie świadka jest środkiem przymusu procesowego, dlatego sąd powinien sprawdzić, czy zostały spełnione przesłanki z art. 274 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce znaczenie mają zwłaszcza: prawidłowe doręczenie wezwania, brak usprawiedliwienia nieobecności oraz ponowne niestawiennictwo po wcześniejszej grzywnie.

Grzywna dla świadka i usprawiedliwienie nieobecności

Grzywna za niestawiennictwo świadka nie trafia do strony procesu. Jest to sankcja procesowa wymierzana przez sąd. Zgodnie z art. 163 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego grzywnę w postępowaniu cywilnym wymierza się w kwocie do 3000 zł, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Świadek nie jest jednak pozbawiony możliwości obrony. Na podstawie art. 274 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego świadek może w ciągu tygodnia od doręczenia mu postanowienia skazującego na grzywnę usprawiedliwić swoje niestawiennictwo. Jeżeli sąd uzna usprawiedliwienie za zasadne, zwolni świadka od grzywny i od przymusowego sprowadzenia.

Za usprawiedliwienie mogą zostać uznane na przykład: nagła choroba, hospitalizacja, zdarzenie losowe, brak rzeczywistej możliwości dotarcia do sądu albo inna obiektywna przeszkoda. Każdy przypadek sąd ocenia indywidualnie. Samo twierdzenie świadka, że nie mógł przyjść, zwykle nie wystarczy, jeżeli nie jest poparte dokumentami lub wiarygodnym wyjaśnieniem.

Czy sąd musi sprowadzić świadka przymusowo?

Nie. Art. 274 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego daje sądowi uprawnienie, a nie nakłada bezwzględnego obowiązku przymusowego sprowadzenia świadka. Sąd może uznać, że lepszym rozwiązaniem będzie wyznaczenie stronie terminu na doprowadzenie do realnego przeprowadzenia dowodu albo pominięcie dowodu, jeżeli dalsze oczekiwanie na świadka powodowałoby zwłokę.

Znaczenie ma tu art. 242 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli postępowanie dowodowe napotyka przeszkody o nieokreślonym czasie trwania, sąd może oznaczyć termin, po którego upływie dowód może być przeprowadzony tylko wtedy, gdy nie spowoduje to zwłoki w postępowaniu.

Sąd może też skorzystać z art. 235² § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten pozwala pominąć dowód między innymi wtedy, gdy fakt jest już udowodniony zgodnie z twierdzeniem wnioskodawcy, dowód jest nieprzydatny, niemożliwy do przeprowadzenia albo zmierza jedynie do przedłużenia postępowania. Dodatkowo art. 240 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że sąd nie jest związany swoim postanowieniem dowodowym i może je stosownie do okoliczności uchylić lub zmienić.

Co powinien zawierać wniosek strony?

Wniosek o przymusowe sprowadzenie świadka można złożyć ustnie do protokołu na rozprawie albo pisemnie. W piśmie warto podać sygnaturę sprawy, oznaczyć świadka i dokładnie wskazać, dlaczego jego zeznania są istotne dla rozstrzygnięcia.

Praktyczny wniosek powinien zawierać:

• wskazanie, że świadek był prawidłowo wezwany na poprzednie terminy rozprawy,
• informację, że nie usprawiedliwił niestawiennictwa albo że usprawiedliwienie nie zostało przez sąd uwzględnione,
• powołanie art. 274 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego,
• uzasadnienie, jakie fakty mają zostać wykazane zeznaniami świadka,
• wniosek ewentualny o wyznaczenie terminu z art. 242 Kodeksu postępowania cywilnego pod rygorem pominięcia dowodu,
• wniosek ewentualny o pominięcie dowodu, jeżeli dalsze oczekiwanie na świadka prowadzi wyłącznie do zwłoki.

Gdy świadek przyjdzie do sądu, ale odmówi zeznań

Osobną sytuacją jest stawiennictwo świadka, który odmawia złożenia zeznań. Jeżeli odmowa jest nieuzasadniona, zastosowanie ma art. 276 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem za nieuzasadnioną odmowę zeznań lub przyrzeczenia sąd, po wysłuchaniu obecnych stron co do zasadności odmowy, skaże świadka na grzywnę.

Na podstawie art. 276 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może dodatkowo nakazać aresztowanie świadka na czas nieprzekraczający tygodnia. Sąd uchyli areszt, jeżeli świadek złoży zeznanie lub przyrzeczenie albo jeżeli sprawę ukończono w instancji, w której dowód z tego świadka został dopuszczony.

Nie każda odmowa zeznań jest jednak bezprawna. Art. 261 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przyznaje prawo odmowy zeznań między innymi małżonkom stron, ich wstępnym, zstępnym, rodzeństwu oraz powinowatym w tej samej linii lub stopniu, a także osobom pozostającym ze stronami w stosunku przysposobienia. Z kolei art. 261 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala świadkowi odmówić odpowiedzi na pytanie, jeżeli zeznanie mogłoby narazić jego lub osoby mu bliskie na odpowiedzialność karną, hańbę albo bezpośrednią i poważną szkodę majątkową.

Alternatywy dla przymusowego sprowadzenia świadka

W praktyce przymusowe sprowadzenie świadka nie zawsze jest najskuteczniejszym rozwiązaniem. Jeżeli świadek nie unika sądu, lecz ma problem z osobistym stawiennictwem, można rozważyć inne formy przeprowadzenia dowodu.

Na podstawie art. 271¹ Kodeksu postępowania cywilnego sąd może postanowić, że świadek złoży zeznania na piśmie. Jest to rozwiązanie przydatne zwłaszcza wtedy, gdy świadek mieszka daleko albo jego zeznania dotyczą prostych, konkretnych okoliczności. Jeżeli natomiast zeznania wymagają zadawania pytań uzupełniających, sąd może uznać, że konieczne jest przesłuchanie na rozprawie.

W sprawach, w których problemem jest odległość albo stan zdrowia świadka, sąd może także rozważyć przeprowadzenie dowodu na odległość, jeżeli pozwalają na to okoliczności sprawy i organizacja posiedzenia. Decyzja zawsze należy do sądu prowadzącego postępowanie.

FAQ

Podsumowanie

W sprawie cywilnej można wnieść o przymusowe sprowadzenie świadka, jeżeli świadek mimo prawidłowego wezwania nie stawia się na rozprawy i nie usprawiedliwia nieobecności. Podstawą jest art. 274 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Trzeba jednak pamiętać, że sąd może, ale nie musi zastosować ten środek. W wielu sprawach skuteczniejsze bywa równoczesne domaganie się wyznaczenia terminu z art. 242 Kodeksu postępowania cywilnego albo pominięcia dowodu, jeżeli niestawiennictwo świadka prowadzi jedynie do przewlekania postępowania. Szersze zasady zgłaszania i przeprowadzania tego dowodu opisujemy przy powoływaniu świadków w sprawie cywilnej.

Źródła

• art. 131 i nast., art. 149, art. 163 § 1, art. 235² § 1, art. 240 § 1, art. 242, art. 261 § 1-2, art. 271¹, art. 274 § 1-2 oraz art. 276 § 1-2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego
• Stan prawny uwzględniony na dzień 18 lipca 2026 r.