Rekompensata za przewlekłość postępowania – kiedy i jak dochodzić roszczeń

Podstawa prawna sumy pieniężnej przy skardze na przewlekłość

Sprawę reguluje ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki.

Zgodnie z art. 12 ust. 4 tej ustawy, uwzględniając skargę, sąd na żądanie skarżącego przyznaje od Skarbu Państwa sumę pieniężną w wysokości od 2 000 zł do 20 000 zł. Jednocześnie ustawodawca wskazuje, że jej wysokość wynosi nie mniej niż 500 zł za każdy rok dotychczasowego trwania postępowania, niezależnie od tego, ilu etapów dotyczyła stwierdzona przewlekłość.

To oznacza, że suma pieniężna z art. 12 ust. 4 ma charakter szczególnego środka ochrony przyznawanego w samym postępowaniu skargowym. Jeżeli skarżący nie wniósł o jej zasądzenie, sąd co do zasady nie powinien orzekać ponad żądanie.

Czy po uwzględnieniu skargi można jeszcze żądać pieniędzy?

Tak, ale trzeba odróżnić dwa różne roszczenia.

Z art. 15 ust. 1 ustawy z 17 czerwca 2004 r. wynika wprost, że strona, której skargę uwzględniono, może w odrębnym postępowaniu dochodzić naprawienia szkody wynikłej z przewlekłości od Skarbu Państwa albo solidarnie od Skarbu Państwa i komornika.

Co ważne, zgodnie z art. 15 ust. 2 tej ustawy, postanowienie uwzględniające skargę wiąże sąd rozpoznający sprawę o odszkodowanie lub zadośćuczynienie co do stwierdzenia przewlekłości postępowania. To bardzo ułatwia późniejszy proces, bo nie trzeba od początku udowadniać samego faktu przewlekłości.

Odszkodowanie czy zadośćuczynienie?

To, czego można żądać, zależy od konkretnego skutku przewlekłości.

• Odszkodowanie dotyczy szkody majątkowej, czyli realnej straty albo utraconych korzyści. Podstawą jest najczęściej art. 417 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej odpowiada Skarb Państwa.
• Zadośćuczynienie dotyczy krzywdy niemajątkowej, np. silnego stresu, długotrwałej niepewności, naruszenia dóbr osobistych czy pogorszenia sytuacji życiowej. Podstawa prawna zależy od tego, jak sformułowane zostanie roszczenie i jaki stan faktyczny wystąpił. W praktyce najczęściej rozważa się art. 24 § 1 i art. 448 Kodeksu cywilnego, jeśli przewlekłość doprowadziła do naruszenia dóbr osobistych.

Nie każde poczucie dyskomfortu automatycznie uzasadnia wysokie zadośćuczynienie. W procesie trzeba wykazać, że przewlekłość spowodowała konkretną krzywdę albo konkretną stratę majątkową, oraz określić jej rozmiar.

Jakiej kwoty można żądać?

Jeżeli chodzi o sumę pieniężną w skardze, limit ustawowy wynosi od 2 000 zł do 20 000 zł na podstawie art. 12 ust. 4 ustawy z 17 czerwca 2004 r.

Natomiast w odrębnym pozwie cywilnym ustawa nie wprowadza takiego sztywnego limitu. Wysokość dochodzonej kwoty zależy od tego:

• jaką szkodę majątkową da się wykazać dokumentami,
• czy i w jakim zakresie doszło do krzywdy,
• czy istnieje związek przyczynowy między przewlekłością a szkodą lub krzywdą.

Związek przyczynowy trzeba wykazać zgodnie z art. 361 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego. Samo stwierdzenie przewlekłości nie oznacza jeszcze automatycznie prawa do dowolnej kwoty.

Jaki sąd jest właściwy?

W sprawie o naprawienie szkody przeciwko Skarbowi Państwa stosuje się ogólne reguły właściwości z Kodeksu postępowania cywilnego.

Rzeczowo właściwy będzie:

• sąd rejonowy – gdy wartość przedmiotu sporu nie przekracza 100 000 zł, zgodnie z art. 16 oraz art. 17 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego,
• sąd okręgowy – gdy wartość przedmiotu sporu przekracza 100 000 zł, zgodnie z art. 17 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego.

Miejscowo najczęściej pozywa się Skarb Państwa reprezentowany przez właściwą jednostkę organizacyjną związaną z organem, którego działanie lub zaniechanie doprowadziło do przewlekłości, np. odpowiedni sąd albo prokuraturę. W praktyce oznaczenie statio fisci powinno odpowiadać realiom konkretnej sprawy, dlatego przed wniesieniem pozwu warto to zweryfikować w dokumentach z postępowania skargowego.

Jeżeli przewlekłość dotyczyła sprawy spadkowej z udziałem osób przebywających poza Polską, pomocny może być materiał o tym, kiedy wybrać stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz.

Jaki jest termin na wniesienie pozwu?

Roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej przewlekłością nie są dochodzone na podstawie terminu z samej ustawy skargowej, lecz według przepisów prawa cywilnego o przedawnieniu.

Podstawowe znaczenie ma art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Termin ten nie może być jednak dłuższy niż 10 lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę.

W praktyce często przyjmuje się, że najpóźniej od dnia wydania postanowienia uwzględniającego skargę poszkodowany ma już wiedzę o przewlekłości oraz o potencjalnie odpowiedzialnym podmiocie. Nie jest to jednak reguła absolutna – początek biegu terminu może zależeć od tego, kiedy rzeczywiście ujawniła się szkoda. Jeżeli np. szkoda majątkowa powstała lub stała się policzalna dopiero później, ten element może mieć znaczenie dla oceny przedawnienia.

Dlatego nie warto zwlekać. Jeśli postanowienie o uwzględnieniu skargi zapadło w październiku 2023 r., to co do zasady należy pilnować, by pozew został wniesiony przed upływem 3 lat od daty, od której można liczyć wiedzę o szkodzie i osobie odpowiedzialnej.

Co trzeba udowodnić w pozwie?

Samo postanowienie uwzględniające skargę ułatwia sprawę, ale nie zastępuje całego postępowania dowodowego. W pozwie trzeba zwykle wykazać:

• że doszło do przewlekłości – tu pomaga prawomocne postanowienie z art. 15 ust. 2 ustawy z 17 czerwca 2004 r.,
• na czym polega szkoda majątkowa lub krzywda,
• jaka jest wysokość dochodzonej kwoty,
• związek przyczynowy między przewlekłością a szkodą lub krzywdą – art. 361 § 1 Kodeksu cywilnego.

Dowodami mogą być m.in. rachunki, faktury, korespondencja, dokumentacja medyczna, opinie specjalistów, zeznania świadków czy własne szczegółowe zestawienie zdarzeń.

Podsumowanie praktyczne

Jeżeli w skardze na przewlekłość nie zgłoszono żądania przyznania sumy pieniężnej z art. 12 ust. 4 ustawy z 17 czerwca 2004 r., po wydaniu postanowienia uwzględniającego skargę co do zasady nie można już wrócić do tego samego postępowania tylko po to, aby taką sumę dopiero teraz uzyskać.

Nadal jednak pozostaje droga odrębnego procesu cywilnego o odszkodowanie lub zadośćuczynienie na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z 17 czerwca 2004 r. w związku z odpowiednimi przepisami Kodeksu cywilnego. Kluczowe są wtedy: termin przedawnienia, prawidłowe oznaczenie pozwanego Skarbu Państwa i dobre udowodnienie szkody lub krzywdy.

FAQ

Czy po wygranej skardze na przewlekłość mogę złożyć nowy wniosek tylko o sumę pieniężną?

Co do zasady nie. Suma pieniężna z art. 12 ust. 4 ustawy z 17 czerwca 2004 r. jest związana z samą skargą na przewlekłość i powinna być żądana w tym postępowaniu.

Czy odrębny pozew dotyczy tylko szkody majątkowej?

Nie. Na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z 17 czerwca 2004 r. można dochodzić także roszczeń związanych z krzywdą, jeżeli stan faktyczny uzasadnia żądanie zadośćuczynienia według przepisów Kodeksu cywilnego.

Czy postanowienie uwzględniające skargę gwarantuje wygraną w procesie o pieniądze?

Nie. Wiąże ono sąd cywilny co do samego stwierdzenia przewlekłości – art. 15 ust. 2 ustawy z 17 czerwca 2004 r. – ale nadal trzeba udowodnić szkodę lub krzywdę oraz ich wysokość.

Ile mam czasu na wniesienie pozwu?

Najczęściej trzeba liczyć termin z art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego, czyli 3 lata od chwili, gdy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie odpowiedzialnej. Dokładny początek biegu terminu może jednak zależeć od okoliczności sprawy.

Czy mogę żądać zarówno odszkodowania, jak i zadośćuczynienia?

Tak, jeżeli z tego samego stanu faktycznego wynikają jednocześnie szkoda majątkowa i krzywda niemajątkowa. Każde z tych roszczeń trzeba jednak oddzielnie uzasadnić i udowodnić.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki – ISAP

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – ISAP