Polska emerytura po pracy w UE i Islandii – czy przysługuje osobno?

Prawo do emerytury po pracy w Polsce i za granicą

W opisanej sytuacji co do zasady może Pani ubiegać się o emeryturę z polskiego systemu. Sam fakt obecnego zamieszkania i pracy w Islandii nie wyklucza prawa do świadczenia z ZUS, jeżeli spełnione są warunki przewidziane w polskich przepisach.

Podstawą krajową jest ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. prawo do emerytury z FUS powstaje po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego, czyli 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn — art. 24 ust. 1 tej ustawy.

Jeżeli ktoś pracował w Polsce, we Włoszech i obecnie mieszka w Islandii, trzeba równolegle uwzględnić przepisy unijne i EOG o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Najważniejsze akty to rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 oraz rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009.

Przepisy te nie tworzą jednej wspólnej europejskiej emerytury. Ich celem jest to, aby okresy ubezpieczenia przebyte w różnych państwach nie „przepadały”, a świadczenia mogły być ustalane z uwzględnieniem zasad koordynacji.

Czy 27 lat pracy w Polsce wystarczy do emerytury?

Tak — dla samego nabycia prawa do emerytury z FUS najważniejsze jest osiągnięcie wieku emerytalnego, o którym mowa w art. 24 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W obecnym systemie dla emerytury na zasadach ogólnych nie ma ogólnego wymogu minimalnego stażu jako warunku samego przyznania świadczenia.

Trzeba jednak odróżnić prawo do emerytury od prawa do emerytury w wysokości co najmniej najniższej. Gwarancja podwyższenia do kwoty najniższej emerytury zależy od odpowiedniego stażu. Wynika to z art. 87 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dla kobiety zasadniczo chodzi o co najmniej 20 lat okresów składkowych i nieskładkowych, a dla mężczyzny 25 lat.

Jeżeli więc kobieta ma 27 lat pracy w Polsce i osiąga 60 lat, to co do zasady ma wystarczającą podstawę do ubiegania się o emeryturę z ZUS. Dodatkowo taki staż zwykle pozwala rozważać także gwarancję najniższej emerytury, o ile spełnione są pozostałe warunki ustawowe.

Jeżeli chce Pani lepiej zrozumieć, kiedy ZUS bierze pod uwagę także zagraniczny staż, warto przeczytać materiał o sumowaniu okresów z innych państw UE.

Czy trzeba „łączyć” emeryturę polską z islandzką lub włoską?

Nie. W praktyce nie ma obowiązku rezygnowania z polskiej emerytury tylko dlatego, że dana osoba ma także okresy ubezpieczenia we Włoszech albo w Islandii.

Zgodnie z zasadą koordynacji, każde państwo rozpatruje prawo do świadczenia według własnych przepisów, a następnie ustala świadczenie należne za własne okresy ubezpieczenia. Wynika to z mechanizmu stosowania rozporządzenia (WE) nr 883/2004, w szczególności zasad sumowania okresów i obliczania świadczeń proporcjonalnych.

W praktyce może to oznaczać, że:

• ZUS ustali emeryturę za okresy polskie,
• włoska instytucja ustali świadczenie za okresy włoskie,
• instytucja islandzka ustali świadczenie za okresy islandzkie, jeśli według tamtejszych zasad powstanie takie prawo.

To nie jest „jedna wspólna emerytura”, lecz kilka odrębnych świadczeń wypłacanych według prawa poszczególnych państw. Przykładem są świadczenia emerytalne z Polski i Holandii.

Jak działa koordynacja systemów emerytalnych w UE i EOG?

Podstawowa zasada wynika z art. 6 rozporządzenia (WE) nr 883/2004. Jeżeli ustawodawstwo danego państwa uzależnia nabycie, zachowanie lub odzyskanie prawa do świadczenia od przebycia okresów ubezpieczenia, zatrudnienia, pracy na własny rachunek lub zamieszkania, właściwa instytucja uwzględnia — w niezbędnym zakresie — także odpowiadające im okresy przebyte w innych państwach członkowskich.

Właśnie to nazywa się sumowaniem okresów. Ma ono znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy sam polski staż byłby za krótki do spełnienia ustawowych warunków.

Rozporządzenie obejmuje państwa UE, a także państwa EOG, w tym Islandię, oraz Szwajcarię — na zasadach wynikających z odpowiednich porozumień międzynarodowych wdrażających te reguły koordynacyjne.

Ważne jest też to, że przepisy o koordynacji nie ujednolicają wieku emerytalnego ani sposobu liczenia emerytury. Każde państwo nadal stosuje własne prawo materialne. Koordynacja ma jedynie zapobiegać utracie uprawnień z powodu mobilności zawodowej w Europie.

Jak ZUS oblicza świadczenie przy pracy w kilku państwach?

Przy sprawach transgranicznych instytucja może porównać różne warianty ustalenia świadczenia. W praktyce bada się, czy prawo do emerytury istnieje na podstawie samych okresów polskich, a jeżeli to potrzebne — także po doliczeniu okresów zagranicznych.

Mechanizm obliczenia świadczeń w ramach koordynacji wynika z art. 52 rozporządzenia (WE) nr 883/2004. Przepis przewiduje m.in. ustalenie:

• świadczenia niezależnego — jeśli warunki są spełnione bez potrzeby sumowania okresów,
• świadczenia proporcjonalnego — po uwzględnieniu okresów z innych państw.

Następnie wypłacana jest kwota wynikająca z właściwych zasad dla danego przypadku. Dlatego w sprawach międzynarodowych sama odpowiedź „27 lat w Polsce wystarczy” może być prawidłowa co do prawa do polskiej emerytury, ale szczegółowa wysokość świadczenia wymaga już analizy konta ubezpieczonego, kapitału początkowego, zwaloryzowanych składek i ewentualnych danych z innych państw.

W polskim systemie dla osób objętych „nowymi zasadami” wysokość emerytury ustala się zgodnie z art. 25 i art. 26 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, czyli zasadniczo na podstawie zwaloryzowanej sumy składek, zwaloryzowanego kapitału początkowego i średniego dalszego trwania życia.

Jak złożyć wniosek o polską emeryturę mieszkając w Islandii?

Jeżeli mieszka Pani na stałe w Islandii, wniosek można złożyć:

• bezpośrednio w ZUS,
• za pośrednictwem instytucji właściwej w państwie zamieszkania,
• elektronicznie — jeżeli dostępna jest właściwa ścieżka identyfikacji i składania dokumentów.

Zasady współpracy instytucji i przekazywania danych między organami wynikają z rozporządzenia (WE) nr 987/2009, które wykonuje rozporządzenie nr 883/2004.

W praktyce mieszkając za granicą często wygodnie jest złożyć wniosek w państwie zamieszkania, bo tamtejsza instytucja uruchamia wymianę informacji z ZUS i pozostałymi instytucjami. Nie oznacza to jednak, że nie można złożyć wniosku bezpośrednio do polskiego organu.

Do wniosku warto przygotować przede wszystkim:

• dokument tożsamości,
• dane identyfikacyjne i adresowe,
• dokumenty potwierdzające okresy zatrudnienia w Polsce, jeżeli nie wszystko widnieje w aktach ZUS,
• informacje o zatrudnieniu za granicą, numerach ubezpieczenia i nazwach pracodawców,
• dokumenty dotyczące kapitału początkowego, jeśli sprawa tego wymaga.

Jeżeli brakuje dokumentów z dawnych lat, nie zawsze przekreśla to sprawę — część danych ZUS i zagraniczne instytucje pozyskują między sobą, ale przy starszych okresach zatrudnienia dokumentacja bywa kluczowa.

Czy można pobierać polską emeryturę, nadal pracując w Islandii?

Co do zasady samo dalsze zatrudnienie za granicą nie wyklucza przyznania polskiej emerytury po osiągnięciu wieku emerytalnego. Trzeba jednak odróżnić dwie kwestie:

• nabycie prawa do emerytury,
• ewentualne zasady wypłaty świadczenia.

Jeżeli chodzi o emeryturę z FUS na zasadach ogólnych po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego, dalsza aktywność zawodowa co do zasady nie odbiera prawa do świadczenia. W pewnych sytuacjach znaczenie może mieć jednak to, czy przed wypłatą pierwszej emerytury doszło do rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, u którego dana osoba była zatrudniona bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury. Kwestia ta wynika z art. 103a ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W praktyce ten problem najczęściej dotyczy zatrudnienia podlegającego polskiemu systemowi i wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego. Jeżeli ktoś pracuje wyłącznie za granicą, trzeba sprawdzić, czy i w jaki sposób dany stan wpływa na wypłatę świadczenia w konkretnej sprawie.

Czy polska emerytura może być wypłacana za granicę?

Tak. Co do zasady świadczenie może być przekazywane osobie mieszkającej poza Polską. W sprawach dotyczących koordynacji w UE i EOG istotna jest również zasada uchylenia klauzul miejsca zamieszkania, o której mowa w art. 7 rozporządzenia (WE) nr 883/2004. Oznacza to, że świadczenia pieniężne co do zasady nie mogą być zmniejszane, zmieniane, zawieszane, odbierane ani konfiskowane wyłącznie z tego powodu, że uprawniony mieszka w innym państwie członkowskim.

Sposób technicznej wypłaty zależy od procedur ZUS i danych rachunku bankowego, a w praktyce mogą pojawić się kwestie walutowe, podatkowe lub związane z potwierdzaniem dalszego istnienia prawa do świadczenia.

Co wynika z opisanej sytuacji?

Jeżeli kończy Pani 60 lat, ma Pani 27 lat pracy w Polsce, 5 lat we Włoszech i obecnie mieszka w Islandii, to najważniejszy wniosek jest taki, że może Pani wystąpić o polską emeryturę. Nie ma obowiązku rezygnowania z przyszłych świadczeń zagranicznych ani przekształcania ich w jedno wspólne świadczenie.

Jeżeli ZUS ustali, że już same okresy polskie wystarczają do przyznania emerytury, może przyznać świadczenie z Polski niezależnie od uprawnień za granicą. Jeżeli natomiast w konkretnej sprawie potrzebne byłoby uzupełnienie stażu, mogą zostać wykorzystane zagraniczne okresy ubezpieczenia zgodnie z zasadami koordynacji.

FAQ

Czy można pobierać polską i islandzką emeryturę jednocześnie?

Tak, co do zasady tak. Każde państwo wypłaca własne świadczenie za okresy ubezpieczenia przebyte w jego systemie, zgodnie z zasadami koordynacji wynikającymi z rozporządzenia (WE) nr 883/2004.

Czy 27 lat pracy w Polsce daje prawo do emerytury?

Jeżeli chodzi o kobietę po ukończeniu 60 lat albo mężczyznę po ukończeniu 65 lat — co do zasady tak, ponieważ art. 24 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia samego prawa do emerytury od ogólnego minimalnego stażu. Staż ma jednak znaczenie dla gwarancji najniższej emerytury.

Czy praca we Włoszech liczy się do polskiej emerytury?

Może się liczyć przy ustalaniu prawa do świadczenia, jeżeli potrzebne jest sumowanie okresów. Podstawą jest art. 6 rozporządzenia (WE) nr 883/2004.

Czy trzeba mieszkać w Polsce, aby ZUS wypłacał emeryturę?

Nie. Samo zamieszkanie w Islandii lub innym państwie UE/EOG nie odbiera prawa do wypłaty świadczenia. Znaczenie ma art. 7 rozporządzenia (WE) nr 883/2004.

Gdzie złożyć wniosek o polską emeryturę z Islandii?

Można złożyć go bezpośrednio w ZUS albo za pośrednictwem instytucji właściwej w Islandii. W praktyce obie ścieżki są stosowane.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji odpowiedź jest zasadniczo pozytywna: można ubiegać się o polską emeryturę mimo obecnego pobytu i pracy w Islandii. Nie ma obowiązku „łączenia” emerytury polskiej z włoską czy islandzką w jedno świadczenie. Każde państwo co do zasady wypłaca własną emeryturę za swoje okresy ubezpieczenia, a w razie potrzeby stosuje się sumowanie okresów z innych państw.

Źródła

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 24 ust. 1, art. 25, art. 26, art. 87 ust. 1, art. 103a.

2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, w szczególności art. 6, art. 7 i art. 52.

3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004.