Ograniczenie etatu nauczyciela przed emeryturą – czy trzeba się zgodzić?

Ograniczenie etatu nauczyciela mianowanego – kiedy jest w ogóle dopuszczalne?

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma to, czy jest Pani nauczycielem zatrudnionym na podstawie mianowania. Jeżeli tak, to dyrektor może zaproponować ograniczenie zatrudnienia tylko wtedy, gdy zachodzą przesłanki z art. 20 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela. Chodzi o częściową likwidację szkoły albo zmiany organizacyjne powodujące zmniejszenie liczby oddziałów lub zmianę planu nauczania, wskutek czego nie ma możliwości dalszego zatrudniania nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć.

Zgodnie z art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela ograniczenie może nastąpić do wymiaru nie niższego niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć, z proporcjonalnym zmniejszeniem wynagrodzenia. Dla nauczyciela, którego tygodniowy obowiązkowy wymiar wynosi 18 godzin, oznacza to, że ograniczenie do 12/18 etatu co do zasady mieści się w ustawowej granicy.

Sama informacja dyrektora, że „nie ma pełnego etatu”, jeszcze nie przesądza, że ograniczenie zostało zastosowane prawidłowo. Istotne jest, czy rzeczywiście doszło do zmian organizacyjnych w rozumieniu art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, a nie tylko do takiego rozdzielenia godzin, które można było ułożyć inaczej.

Czy ochrona przedemerytalna obejmuje nauczyciela?

Co do zasady tak. Zgodnie z art. 39 Kodeksu pracy pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. Ochrona ta ma zastosowanie także do nauczycieli, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej.

W praktyce oznacza to, że dyrektor nie może swobodnie rozwiązać stosunku pracy z nauczycielem znajdującym się w okresie ochronnym. Nie oznacza to jednak, że nauczyciel jest całkowicie „nietykalny” kadrowo. Możliwe są inne rozwiązania przewidziane w Karcie Nauczyciela, w tym propozycja ograniczenia zatrudnienia z art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela.

Jeżeli chce Pani szerzej porównać zakres tej ochrony, warto zobaczyć materiał o ochronie przedemerytalnej.

Czy dyrektor mógł zaproponować ograniczenie etatu mimo ochrony przedemerytalnej?

Tak, ale tylko jako rozwiązanie wymagające Pani zgody. Z art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela wynika, że ograniczenie zatrudnienia nauczyciela mianowanego następuje za zgodą nauczyciela. Bez tej zgody nie dochodzi do skutecznego ograniczenia etatu w tym trybie.

To bardzo ważna różnica: ochrona z art. 39 Kodeksu pracy chroni przed wypowiedzeniem, ale nie zakazuje nauczycielowi dobrowolnego wyrażenia zgody na mniej korzystne warunki zatrudnienia. Jeżeli więc nauczyciel podpisze zgodę, ograniczenie może dojść do skutku, mimo że gdyby zgody nie było, wypowiedzenie mogłoby być zablokowane ochroną przedemerytalną.

Dlatego odpowiedź na pytanie, „czy warto było się zgodzić”, zależy nie tylko od samej ochrony przedemerytalnej, ale także od tego, czy dyrektor miał realne podstawy organizacyjne do sięgnięcia po art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela oraz czy prawidłowo rozdzielono godziny między nauczycieli.

Czy dyrektor powinien najpierw zapewnić Pani pełne 18 godzin?

Nie ma przepisu, który nakazywałby dyrektorowi „oddanie” Pani wszystkich godzin języka niemieckiego tylko dlatego, że druga nauczycielka ma także inne zajęcia i łącznie pracuje ponad etat. Kompetencje dyrektora do dysponowania arkuszem organizacyjnym i przydziałem zajęć wynikają m.in. z art. 68 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, zgodnie z którym dyrektor kieruje działalnością szkoły i decyduje w sprawach zatrudniania i zwalniania pracowników.

To jednak nie oznacza pełnej dowolności. Przydział godzin nie powinien być arbitralny ani dyskryminujący. Jeżeli z organizacji pracy wynikało, że można było tak ułożyć pensum, aby zachować Pani pełny etat bez naruszania prawa i potrzeb szkoły, a mimo to celowo przydzielono godziny innej osobie, można rozważać zarzut nierównego traktowania lub pozorności przesłanek z art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela. Taka ocena zawsze zależy jednak od szczegółów arkusza organizacyjnego, kwalifikacji obu nauczycieli, rodzaju zajęć i potrzeb szkoły.

W praktyce znaczenie ma m.in. to, czy obie nauczycielki mają identyczne kwalifikacje do wszystkich przydzielonych zajęć, czy rewalidacja wymaga dodatkowych uprawnień oraz czy godziny języka niemieckiego faktycznie mogły zostać rozdzielone inaczej. Sam fakt, że druga nauczycielka ma łącznie dużo godzin, nie daje jeszcze automatycznie roszczenia o „przekazanie” części jej pensum.

Zobacz również:

• ograniczenie etatu
• pół etatu przed emeryturą

Czy po podpisaniu zgody można ją jeszcze cofnąć?

Co do zasady nie należy zakładać, że cofnięcie zgody będzie jednostronnie skuteczne. Jeżeli złożone oświadczenie o zgodzie dotarło do dyrektora i zostało przez szkołę przyjęte jako podstawa organizacji zatrudnienia na kolejny rok szkolny, to późniejsze odwołanie takiej zgody może okazać się nieskuteczne bez akceptacji pracodawcy.

W prawie cywilnym odwołanie oświadczenia woli jest skuteczne tylko wtedy, gdy doszło jednocześnie z tym oświadczeniem albo wcześniej niż ono – wynika to z art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, stosowanego odpowiednio do stosunku pracy na podstawie art. 300 Kodeksu pracy. Jeżeli więc zgoda została już skutecznie złożona, samo późniejsze pismo o cofnięciu zgody zwykle nie wystarczy.

Inaczej może być wyjątkowo wtedy, gdy można wykazać wadę oświadczenia woli, np. błąd lub bezprawną groźbę, zgodnie z art. 82–88 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 300 Kodeksu pracy. To jednak wymaga mocnych dowodów i zawsze zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Czy lepszy byłby stan nieczynny?

Stan nieczynny nie powstaje automatycznie dlatego, że nauczyciel nie chce ograniczenia etatu. Zgodnie z art. 20 ust. 5c ustawy – Karta Nauczyciela nauczyciel zatrudniony na podstawie mianowania może, w razie wypowiedzenia stosunku pracy z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, złożyć wniosek o przeniesienie w stan nieczynny. Warunkiem jest więc to, aby dyrektor dokonał wypowiedzenia w tym trybie.

Jeżeli jednak nauczyciel jest objęty ochroną przedemerytalną i wypowiedzenie byłoby niedopuszczalne z uwagi na art. 39 Kodeksu pracy, sytuacja staje się bardziej złożona. W praktyce często dyrektor właśnie dlatego proponuje ograniczenie etatu za zgodą, zamiast wszczynać procedurę wypowiedzenia. Wtedy droga do stanu nieczynnego może się w ogóle nie otworzyć, bo nie dochodzi do wypowiedzenia z art. 20 Karty Nauczyciela.

Z perspektywy finansowej stan nieczynny bywa korzystniejszy krótkoterminowo, bo nauczyciel zachowuje przez okres stanu nieczynnego prawo do wynagrodzenia zasadniczo jak dotychczas, ale po upływie 6 miesięcy stosunek pracy wygasa, jeżeli wcześniej nie pojawi się możliwość podjęcia pracy. Podstawę stanowi art. 20 ust. 6–7 Karty Nauczyciela. Dlatego nie zawsze jest to rozwiązanie lepsze od dalszego zatrudnienia w ograniczonym wymiarze.

Co bardziej się opłaca: 12/18 etatu czy stan nieczynny?

To zależy od Pani celu. Jeżeli najważniejsze jest dalsze pozostawanie w zatrudnieniu aż do osiągnięcia wieku emerytalnego, ograniczenie etatu może być bezpieczniejsze. Jeżeli natomiast kluczowe są bieżące dochody i istnieje realna szansa, że szkoła nie odzyska dla Pani godzin, stan nieczynny bywa korzystniejszy tylko przejściowo.

Trzeba też uwzględnić wpływ niższego wynagrodzenia na podstawę wymiaru świadczeń oraz to, ile dokładnie czasu brakuje do emerytury. Sama ochrona przedemerytalna nie gwarantuje utrzymania pełnego wynagrodzenia – gwarantuje przede wszystkim ochronę przed wypowiedzeniem.

Jeżeli w Pani sprawie pojawia się także pytanie o świadczenia związane z ustaniem zatrudnienia, pomocny może być materiał o tym, kiedy przysługuje 6-miesięczna odprawa.

Jak ocenić, czy zgoda była dla Pani korzystna?

W praktyce warto sprawdzić pięć kwestii:

Co można zrobić teraz?

Jeżeli zgoda została już podpisana, rozsądna kolejność działań jest następująca:

1. poprosić szkołę o informację lub wgląd do dokumentów potwierdzających zmiany organizacyjne i przydział godzin,
2. ustalić, czy obie nauczycielki mają tożsame kwalifikacje do wszystkich zajęć,
3. przeanalizować treść podpisanego oświadczenia o zgodzie,
4. rozważyć złożenie pisma kwestionującego zasadność ograniczenia albo wnioskującego o zmianę przydziału godzin,
5. w razie potrzeby ocenić możliwość sporu sądowego lub negocjacji z dyrektorem.

Jeżeli ograniczenie etatu już obowiązuje, sama późniejsza zmiana zdania zwykle nie cofnie skutków podpisanej zgody. Nadal można jednak badać, czy zgoda była poprzedzona prawidłową procedurą i czy przesłanki organizacyjne były rzeczywiste.

FAQ

Czy nauczyciel przed emeryturą musi zgodzić się na ograniczenie etatu?

Nie. Ograniczenie zatrudnienia w trybie art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela wymaga zgody nauczyciela. Brak zgody nie oznacza jednak automatycznie, że szkoła będzie mogła go zwolnić.

Czy ochrona przedemerytalna blokuje każdą zmianę warunków pracy?

Nie. Ochrona z art. 39 Kodeksu pracy dotyczy przede wszystkim wypowiedzenia przez pracodawcę. Nie wyklucza dobrowolnej zgody pracownika na ograniczenie etatu.

Czy po podpisaniu zgody można ją jednostronnie wycofać?

Zwykle nie. Jeżeli oświadczenie o zgodzie zostało już skutecznie złożone, późniejsze cofnięcie co do zasady wymaga akceptacji pracodawcy albo wykazania wad oświadczenia woli.

Czy stan nieczynny zawsze jest korzystniejszy od pół etatu?

Nie. Stan nieczynny daje czasową ochronę finansową, ale po 6 miesiącach stosunek pracy wygasa, jeżeli nie pojawi się możliwość dalszego zatrudnienia. Dlatego trzeba porównać wysokość wynagrodzenia, czas do emerytury i realne szanse na odzyskanie godzin.

Czy dyrektor musi równo podzielić godziny między nauczycieli tego samego przedmiotu?

Nie ma przepisu nakazującego mechanicznie równy podział. Dyrektor musi jednak działać zgodnie z arkuszem organizacyjnym, kwalifikacjami nauczycieli i zasadą równego traktowania.

Źródła

1. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela – Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19
2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141
3. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe – Dz.U. 2017 poz. 59
4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
5. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118