Kontakty ojca z małymi dziećmi po rozstaniu – prawa matki

Prawo do kontaktów z dzieckiem nie oznacza prawa do narzucenia własnych warunków

Co do zasady ojciec ma prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów z dziećmi, nawet jeśli nie mieszka już z rodziną. Wynika to wprost z art. 113 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów.

Z kolei art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje, że kontakty obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem, odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, bezpośrednie porozumiewanie się, korespondencję oraz porozumiewanie się na odległość, w tym elektronicznie.

To jednak nie oznacza, że ojciec może samodzielnie ustalić, iż będzie zabierał dziecko trzy razy w tygodniu, także na noc. Jeżeli rodzice nie zawarli porozumienia i nie ma orzeczenia sądu, żaden z nich nie powinien jednostronnie narzucać drugiemu konkretnych zasad, zwłaszcza gdy spór dotyczy małych dzieci.

Jeżeli sytuacja jest konfliktowa, najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest ustalenie widzeń przez sąd rodzinny.

Dobro dziecka jest najważniejszym kryterium

W sprawach o kontakty sąd nie bada, „kto ma rację” jako małżonek, ale przede wszystkim to, co służy dzieciom. Podstawą jest art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny. Ta zasada ma zastosowanie także przy ocenianiu kontaktów.

Jeżeli dzieci mają 2 i 5 lat, a dotychczas główną opiekę sprawowała matka, sąd zwykle bierze pod uwagę między innymi:

• wiek dzieci i ich potrzeby rozwojowe,
• siłę więzi z ojcem oraz to, jak dotąd wyglądało jego faktyczne zaangażowanie,
• czy dzieci są przyzwyczajone do dłuższych rozstań i nocowania poza domem,
• warunki mieszkaniowe i organizacyjne po stronie ojca,
• poziom konfliktu między rodzicami,
• czy proponowane kontakty nie destabilizują rytmu dnia, przedszkola, snu i poczucia bezpieczeństwa dzieci.

Dlatego przy bardzo małych dzieciach sąd nie zawsze od razu orzeka noclegi. Często kontakty są stopniowane: najpierw kilka godzin w ciągu dnia, później dłuższe spotkania, a dopiero z czasem także noclegi, jeżeli konkretny stan faktyczny pokazuje, że jest to dla dziecka bezpieczne i korzystne.

Czy matka musi zgodzić się na nocowanie dziecka u ojca?

Nie ma przepisu, który nakazywałby matce automatycznie godzić się na noclegi tylko dlatego, że ojciec ich żąda. Z drugiej strony nie wolno też bez podstaw blokować kontaktów wyłącznie z własnej obawy lub złości po rozstaniu. W każdej sprawie decydują okoliczności konkretnej rodziny.

Jeżeli dziecko jest małe, nie nocowało wcześniej poza domem, ojciec dotąd nie sprawował samodzielnie regularnej opieki albo między rodzicami właśnie doszło do nagłego rozstania, są to argumenty, które można podnieść we wniosku do sądu. Nie przesądzają one automatycznie o zakazie noclegów, ale mogą uzasadniać, aby na początku kontakty odbywały się bez nocowania.

Jeżeli problem polega na tym, że żona ogranicza kontakty albo odwrotnie – ojciec próbuje wymusić zbyt szeroki model spotkań – sąd ocenia przede wszystkim realne potrzeby dziecka, a nie oczekiwania dorosłych.

Wniosek o uregulowanie kontaktów – gdzie złożyć i co powinien zawierać?

Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, należy złożyć do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, wniosek o uregulowanie kontaktów. Właściwy jest co do zasady sąd miejsca zamieszkania dziecka. Podstawą proceduralną jest art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym właściwy wyłącznie jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie ma dotyczyć.

Opłata od wniosku o uregulowanie kontaktów wynosi 100 zł – zgodnie z art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

We wniosku warto wskazać:

• dane rodziców i dzieci,
• jak wyglądała dotychczasowa opieka,
• dlaczego potrzebne jest sądowe uregulowanie kontaktów,
• konkretną propozycję kontaktów: dni, godziny, odbiór i odwóz, święta, wakacje, kontakty telefoniczne lub online,
• czy kontakty mają odbywać się z noclegiem czy bez,
• wniosek o zabezpieczenie kontaktów na czas trwania sprawy, jeżeli sytuacja jest pilna,
• dowody: wiadomości, notatki, plan dnia dzieci, dokumenty z przedszkola, ewentualnych świadków.

Dobrze, aby propozycja kontaktów była realistyczna. Sąd znacznie lepiej ocenia wniosek, który pokazuje gotowość do współpracy, ale jednocześnie jasno chroni dobro małych dzieci.

Zabezpieczenie kontaktów na czas sprawy

Jeżeli sprawa jest pilna, warto od razu złożyć wniosek o zabezpieczenie. Pozwala to uzyskać tymczasowe zasady kontaktów jeszcze przed zakończeniem postępowania. Podstawę stanowi art. 730 § 1 i art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w zw. z przepisami postępowania nieprocesowego.

W praktyce to bardzo ważne, bo sprawy rodzinne potrafią trwać wiele miesięcy. Bez zabezpieczenia konflikt zwykle narasta, a każde z rodziców próbuje wprowadzać własne zasady.

Czy bez orzeczenia sądu ojciec może zabrać dziecko?

Jeżeli oboje rodzice mają pełnię władzy rodzicielskiej, każdy z nich co do zasady ma prawo współdecydować o dziecku. Jednocześnie przy braku porozumienia samodzielne zabieranie dziecka wbrew ustaleniom lub w warunkach ostrego konfliktu może prowadzić do eskalacji sporu i interwencji sądowej.

W praktyce, dopóki nie ma orzeczenia albo ugody, najlepiej unikać sytuacji siłowych. Jeżeli istnieje ryzyko, że jeden z rodziców będzie wykorzystywał dzieci do nacisku, należy niezwłocznie złożyć wniosek do sądu i rozważyć zabezpieczenie. Gdy pojawia się problem z wykonywaniem już ustalonego harmonogramu, pomocny bywa materiał dotyczący egzekwowanie kontaktów.

Ograniczenie, zakaz lub kontakty w obecności innej osoby

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd może kontakty ograniczyć, a w skrajnych sytuacjach nawet ich zakazać. Wynika to z art. 113² § 1 i § 2 oraz art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Na podstawie art. 113² § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd może w szczególności:

• zakazać spotykania się z dzieckiem,
• zakazać zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu,
• zezwolić na spotkania tylko w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego albo innej wskazanej osoby,
• ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się na odległość,
• zakazać porozumiewania się na odległość.

Takie rozstrzygnięcia zapadają jednak wtedy, gdy istnieją konkretne podstawy, na przykład przemoc, uzależnienie, poważne zaniedbania, destabilizacja emocjonalna dziecka albo realne zagrożenie jego bezpieczeństwa. Sam konflikt między rodzicami zwykle nie wystarcza do całkowitego zakazu kontaktów.

Jeżeli drugi rodzic nie wykonuje albo utrudnia kontakty

Po wydaniu orzeczenia albo zatwierdzeniu ugody kontakty powinny być wykonywane zgodnie z ich treścią. Jeżeli jeden z rodziców uporczywie utrudnia kontakty albo ich nie realizuje, można uruchomić procedurę z art. 598¹⁵–598²² Kodeksu postępowania cywilnego.

W pierwszym etapie sąd zagrozi nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązków związanych z kontaktami – art. 598¹⁵ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W drugim etapie, jeśli naruszenia nadal występują, sąd nakaże zapłatę należnej sumy – art. 598¹⁶ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Mechanizm ten działa w obie strony: wobec rodzica, który nie wydaje dziecka, ale również wobec rodzica, który nie odbiera dziecka lub nie realizuje spotkań mimo ustaleń.

Co praktycznie powinna zrobić matka w opisanej sytuacji?

W opisanym stanie faktycznym rozsądne jest:

1. nie zgadzać się automatycznie na wszystkie warunki podyktowane przez ojca,
2. zaproponować tymczasowe, spokojne kontakty w dzień, dostosowane do wieku dzieci,
3. zebrać informacje o dotychczasowej opiece nad dziećmi i ich codziennym rytmie,
4. złożyć wniosek o uregulowanie kontaktów i o zabezpieczenie,
5. unikać obraźliwej komunikacji i przedstawiać stanowisko w kategoriach dobra dzieci, a nie konfliktu małżeńskiego.

Jeżeli między rodzicami trwa spór także o miejsce pobytu dziecka, sposób wykonywania władzy rodzicielskiej albo alimenty, warto rozważyć kompleksowe uregulowanie wszystkich tych kwestii w jednym postępowaniu rodzinnym lub rozwodowym – zależnie od sytuacji.

FAQ

Czy ojciec ma prawo widywać dzieci, jeśli wyprowadził się z domu?

Tak. Prawo i obowiązek kontaktów istnieją niezależnie od wspólnego zamieszkiwania i niezależnie od władzy rodzicielskiej, co wynika z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy matka może odmówić noclegów małych dzieci u ojca?

Może nie zgadzać się na taki model kontaktów, jeśli uważa, że nie służy on dzieciom, ale najlepiej wtedy szybko skierować sprawę do sądu. Ostatecznie to sąd oceni, czy noclegi są zgodne z dobrem dziecka.

Ile kosztuje wniosek o uregulowanie kontaktów?

100 zł, zgodnie z art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy sąd może ustalić kontakty bez noclegów?

Tak. Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd może ustalić kontakty wyłącznie w dzień, a nawet w obecności innej osoby – na podstawie art. 113² § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Co zrobić, gdy drugi rodzic nie przestrzega ustalonych kontaktów?

Można złożyć do sądu wniosek o zagrożenie nakazaniem zapłaty sumy pieniężnej, a następnie o nakazanie jej zapłaty na podstawie art. 598¹⁵ i art. 598¹⁶ Kodeksu postępowania cywilnego.

Źródła

• art. 95 § 3, art. 113 § 1 i § 2, art. 113² § 1 i § 2, art. 113³ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 569 § 1, art. 730 § 1, art. 755 § 1, art. 598¹⁵–598¹⁶ ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych