Kolejność odrzucania spadku po zmarłym dziecku

Dziedziczenie po zadłużonym synu bez testamentu

Jeżeli zmarły syn nie pozostawił testamentu, kolejność dziedziczenia ustala się według przepisów o dziedziczeniu ustawowym. Zgodnie z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom, czyli wnukom spadkodawcy, co wynika z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sytuacji oznacza to, że po odrzuceniu spadku przez żonę zmarłego w dalszym ciągu przed rodzicami zmarłego pozostaje jego dziecko. Jeżeli dziecko jest małoletnie, odrzucenie spadku w jego imieniu wymaga działania przedstawiciela ustawowego. Dopiero po skutecznym odrzuceniu spadku przez małoletniego, przy braku innych zstępnych, do dziedziczenia dochodzą rodzice zmarłego.

Warto pamiętać, że art. 1020 Kodeksu cywilnego wprowadza zasadę, zgodnie z którą spadkobierca, który odrzucił spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. To właśnie ta fikcja prawna powoduje przesuwanie się dziedziczenia na dalsze osoby.

Czy rodzice muszą czekać na przyrodnie rodzeństwo zmarłego?

Nie. Przyrodnie rodzeństwo zmarłego nie wyprzedza jego rodziców. Zgodnie z art. 932 § 3 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkodawca nie ma zstępnych ani małżonka, cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych. Rodzeństwo zmarłego dochodzi do dziedziczenia dopiero wtedy, gdy jeden z rodziców nie dożył otwarcia spadku albo jest traktowany tak, jakby nie dożył, na przykład dlatego, że odrzucił spadek. Wynika to z art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc żona zmarłego i jego dziecko skutecznie odrzucą spadek, następni w kolejności są rodzice zmarłego. Przyrodnie rodzeństwo zmarłego z drugiego związku ojca będzie miało znaczenie dopiero po odrzuceniu spadku przez ojca lub przez oboje rodziców, zależnie od konkretnej konfiguracji rodzinnej.

Kolejność odrzucania spadku po zmarłym synu

Kolejność zależy od tego, kto żyje, kto odrzucił spadek i czy są dzieci albo dalsi zstępni osób odrzucających spadek. Przy dziedziczeniu ustawowym po osobie, która miała małżonka i dziecko, praktyczna kolejność wygląda następująco:

W praktyce oznacza to, że matka i ojciec zmarłego mogą odrzucać spadek po tym, jak powstanie ich tytuł do dziedziczenia, a więc po wyłączeniu wcześniejszych spadkobierców. Nie powinni jednak czekać na działania przyrodniego rodzeństwa, bo rodzeństwo jest dalszą grupą względem rodziców.

Termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku należy złożyć w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Nie zawsze jest to dzień śmierci spadkodawcy. Dla dalszych krewnych termin często zaczyna biec dopiero wtedy, gdy dowiedzą się, że osoby wyprzedzające ich w kolejności dziedziczenia odrzuciły spadek.

W opisanym przypadku dla rodziców zmarłego termin powinien być liczony od momentu, w którym dowiedzą się, że małżonka oraz dziecko zmarłego skutecznie odrzucili spadek. Dla rodzeństwa zmarłego termin będzie co do zasady liczony od chwili, gdy dowiedzą się o odrzuceniu spadku przez rodzica zmarłego. Dla dziadków termin pojawi się dopiero po wyłączeniu wcześniejszych grup spadkobierców.

Jeżeli odrzucenie spadku w imieniu dziecka wymaga zezwolenia sądu, trzeba uwzględnić art. 1015 § 1^1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przewiduje, że bieg terminu do złożenia oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania o zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego.

Gdzie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Spadkobierca może złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku przed sądem albo przed notariuszem. Wynika to z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego oraz art. 640 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Oświadczenie powinno jednoznacznie wskazywać spadkodawcę, tytuł powołania do spadku i wolę odrzucenia spadku.

Jeżeli osoba mieszka za granicą, często możliwe jest złożenie oświadczenia przed polskim konsulem albo sporządzenie dokumentu za granicą i wykorzystanie go w Polsce po spełnieniu wymogów formalnych. W takim przypadku warto wcześniej ustalić z sądem spadku albo notariuszem, jakie dokumenty będą wymagane.

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka

Jeżeli spadek ma odrzucić małoletnie dziecko, działają za nie rodzice jako przedstawiciele ustawowi. Zgodnie z art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Odrzucenie spadku w imieniu dziecka co do zasady należy do takich czynności.

Od 15 listopada 2023 r. funkcjonuje jednak ważne uproszczenie. Art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, odrzucenie spadku w imieniu dziecka przez tego rodzica nie wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego albo sądu spadku, jeżeli drugi z rodziców, któremu przysługuje władza rodzicielska, wyrazi zgodę na dokonanie tej czynności albo odrzucenie spadku jest dokonywane wspólnie. Jeżeli między rodzicami jest spór, brak zgody albo istnieją szczególne okoliczności, nadal może być konieczne postępowanie sądowe.

Praktyczne omówienie podobnych problemów znajdziesz także w materiale o tym, jak wygląda odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka.

Czy można odrzucić spadek „na zapas”?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku powinno składać się wtedy, gdy dana osoba ma już tytuł powołania do spadku albo co najmniej można ten tytuł jednoznacznie ustalić. Art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego wiąże termin z dowiedzeniem się o tytule powołania, a art. 1012 Kodeksu cywilnego mówi o uprawnieniu spadkobiercy do przyjęcia albo odrzucenia spadku.

Dlatego w typowej sytuacji rodzice zmarłego nie powinni składać oświadczenia przed skutecznym odrzuceniem spadku przez małżonka i dzieci zmarłego. Jeżeli jednak wcześniejsi spadkobiercy już odrzucili spadek, rodzice nie czekają na przyrodnie rodzeństwo. W razie wątpliwości co do dat i kolejności warto skonsultować dokumenty, bo błąd może dotyczyć nie tylko terminu, ale również tego, kto faktycznie został powołany do spadku.

Podobne problemy pojawiają się także przy dalszych krewnych, dlatego przydatny może być materiał omawiający odrzucenie spadku po dalekim krewnym.

Co się stanie, jeżeli termin zostanie przekroczony?

Zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego brak oświadczenia w terminie 6 miesięcy oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi spadkowe jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, ale spadkobierca nadal może zostać wciągnięty w kontakty z wierzycielami, sporządzanie wykazu lub spisu inwentarza i postępowania sądowe.

Jeżeli termin został przekroczony wskutek błędu albo braku wiedzy o długach, w niektórych sytuacjach można próbować uchylić się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie. Podstawą jest art. 1019 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, który odsyła do przepisów o wadach oświadczenia woli. Nie jest to jednak automatyczne i wymaga zatwierdzenia przez sąd. Więcej o takim postępowaniu opisuje artykuł o tym, kiedy możliwe jest przywrócenie terminu do odrzucenia spadku.

FAQ

Źródła

• Art. 931 § 1 i § 2, art. 932 § 1–5, art. 934 § 1–2, art. 1012, art. 1015 § 1, § 1^1 i § 2, art. 1018 § 3, art. 1019 § 1–2 oraz art. 1020 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 101 § 3 i § 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 640 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.