Jak zmienić ośmieszające nazwisko i czy można wybrać dowolne?

Zmiana nazwiska jest możliwa, ale nie całkowicie dowolna

Tak, nazwisko ośmieszające można zmienić. Podstawą jest art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska, zgodnie z którym zmiany imienia lub nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów, w szczególności gdy chodzi o zmianę nazwiska ośmieszającego albo nielicującego z godnością człowieka.

Nieprawidłowa jest jednak informacja, że można wybrać wyłącznie nazwisko rodowe, na przykład nazwisko matki. Ustawa nie wprowadza takiego generalnego ograniczenia. Nowe nazwisko nie musi być wyłącznie nazwiskiem rodowym, ale nie może naruszać zakazów wynikających z ustawy, zwłaszcza z art. 5 ustawy o zmianie imienia i nazwiska.

To oznacza, że w wielu sprawach można wskazać inne nazwisko niż panieńskie czy rodowe, o ile wnioskodawca wykaże ważny powód zmiany oraz o ile nowe nazwisko jest prawnie dopuszczalne.

Co dokładnie wynika z ustawy?

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska: Zbliżonym zagadnieniem jest zmiana nazwiska po latach od ślubu z obywatelem polskim.

„Zmiany imienia lub nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów, w szczególności gdy dotyczą zmiany:

1) imienia lub nazwiska ośmieszającego albo nielicującego z godnością człowieka;

2) na imię lub nazwisko używane;

3) na imię lub nazwisko, które zostało bezprawnie zmienione;

4) na imię lub nazwisko noszone zgodnie z przepisami prawa państwa, którego obywatelstwo również się posiada”.

Sformułowanie „w szczególności” oznacza, że katalog nie jest całkowicie zamknięty, ale w praktyce urząd i tak bada, czy podany powód jest rzeczywiście ważny. Sama chęć estetycznej zmiany nazwiska zwykle nie wystarcza. Potwierdza to utrwalona linia orzecznicza sądów administracyjnych: organ ma obowiązek ocenić konkretny stan faktyczny, a nie automatycznie uwzględniać samą wolę strony.

Czy można wybrać dowolne nowe nazwisko?

Nie. Najważniejsze ograniczenie wynika z art. 5 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska. Przepis stanowi, że zmiany nazwiska nie dokonuje się w przypadku ubiegania się o zmianę na nazwisko historyczne, wsławione w dziedzinie kultury, nauki, działalności politycznej, społecznej albo wojskowej, chyba że osoba ubiegająca się o zmianę nazwiska posiada członków rodziny o tym nazwisku.

Dlatego urząd może odmówić, jeżeli ktoś chce przyjąć nazwisko jednoznacznie kojarzone z postacią historyczną lub powszechnie znanym rodem, a nie wykaże rodzinnego związku z takim nazwiskiem.

Poza tym w praktyce urząd ocenia, czy proponowane nazwisko nie prowadzi do obejścia prawa, nie wprowadza w błąd co do tożsamości i czy wniosek nie jest sprzeczny z celem ustawy. Każda sprawa zależy więc od konkretnego stanu faktycznego.

Jeżeli rozważasz zmianę nazwiska z innych przyczyn niż ośmieszenie, pomocne mogą być omówienia dotyczące ważnych powodów zmiany nazwiska oraz przygotowania odpowiedniego uzasadnienia zmiany imienia lub nazwiska.

Jak urząd ocenia, czy nazwisko jest ośmieszające?

Ustawa nie zawiera zamkniętej listy nazwisk ośmieszających. Kierownik USC ocenia to indywidualnie, biorąc pod uwagę znaczenie słowa, jego brzmienie, skojarzenia społeczne, a także skutki, jakie nazwisko wywołuje w życiu wnioskodawcy.

W praktyce warto opisać:

• czy nazwisko wywołuje drwiny, żarty lub obraźliwe komentarze,
• czy powoduje trudności zawodowe, szkolne lub społeczne,
• czy od lat używasz innego nazwiska w życiu prywatnym lub zawodowym,
• czy nazwisko jest narażające na poniżenie albo narusza poczucie godności.

Im bardziej konkretne uzasadnienie, tym większa szansa na pozytywne rozstrzygnięcie. Nie trzeba udowadniać każdego przykrego zdarzenia dokumentami, ale warto podać realne sytuacje z życia. W sprawach granicznych pomocne bywają oświadczenia, korespondencja, dokumenty potwierdzające używanie innego nazwiska albo inne materiały pokazujące, że problem nie jest wyłącznie subiektywny.

Gdzie składa się wniosek i co powinien zawierać?

Zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska decyzję w sprawie zmiany imienia lub nazwiska wydaje kierownik urzędu stanu cywilnego wybrany przez wnioskodawcę. Osoba mieszkająca za granicą może złożyć wniosek za pośrednictwem konsula, co wynika z art. 12 tej ustawy.

Wniosek powinien zawierać elementy wskazane w ustawie, w szczególności dane osoby, której zmiana dotyczy, wskazanie żądanej zmiany oraz uzasadnienie. W praktyce dołącza się także dokument tożsamości do wglądu, a jeśli sprawa dotyczy małoletniego lub stanu rodzinnego – również dokumenty potwierdzające te okoliczności.

Jeżeli zmiana dotyczy nazwiska małoletniego, trzeba dodatkowo badać zgody rodziców i – w zależności od wieku dziecka – stanowisko samego dziecka. Takie sprawy są bardziej złożone i zależą od konkretnej sytuacji rodzinnej.

Opłata i forma rozstrzygnięcia

Zmiana imienia lub nazwiska następuje w drodze decyzji administracyjnej. Co do zasady pobierana jest opłata skarbowa za wydanie decyzji o zmianie imienia lub nazwiska na podstawie ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej oraz właściwego załącznika do tej ustawy. W praktyce należy sprawdzić aktualną stawkę w dniu składania wniosku, ponieważ opłaty wynikają z przepisów fiskalnych, a nie z samej ustawy o zmianie imienia i nazwiska.

Po pozytywnej decyzji dane są ujawniane w rejestrze stanu cywilnego. Następnie trzeba pamiętać o wymianie dokumentów, w szczególności dowodu osobistego, paszportu, prawa jazdy, danych bankowych, danych u pracodawcy, w ZUS, urzędzie skarbowym i innych rejestrach, jeżeli dana instytucja tego wymaga.

Co jeśli urząd odmówi?

Jeżeli kierownik USC wyda decyzję odmowną, przysługuje odwołanie na zasadach określonych w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 127 § 1 i art. 129 § 1 oraz § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego od decyzji służy odwołanie do organu wyższego stopnia, wnoszone za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji.

W odwołaniu warto wskazać:

• dlaczego organ błędnie ocenił, że nie zachodzi ważny powód,
• jakie okoliczności pominął,
• jakie dowody lub argumenty świadczą o ośmieszającym charakterze nazwiska,
• dlaczego wybrane nowe nazwisko nie narusza art. 5 ustawy.

Po wyczerpaniu toku instancji możliwa jest jeszcze skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego, jeżeli decyzja pozostanie niekorzystna.

Kiedy urząd może mieć rację, że proponowane nazwisko jest niedopuszczalne?

Urzędnik może mieć rację nie dlatego, że nowe nazwisko musi być wyłącznie rodowe, ale dlatego, że konkretna propozycja może być niedopuszczalna. Najczęściej dotyczy to sytuacji, gdy:

• nazwisko ma charakter historyczny lub powszechnie wsławiony w rozumieniu art. 5 ustawy,
• brakuje ważnego powodu w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy,
• uzasadnienie jest zbyt ogólne i nie pokazuje realnego problemu,
• sprawa dotyczy małoletniego i nie ma wymaganych zgód.

Jeżeli więc chcesz zmienić nazwisko na inne niż rodowe, samo to nie stanowi przeszkody. Trzeba jednak dobrze dobrać nowe nazwisko i prawidłowo uzasadnić wniosek.

Praktyczny wniosek

Można zmienić ośmieszające nazwisko i nie trzeba ograniczać się automatycznie do nazwiska rodowego matki czy ojca. Trzeba jednak wykazać „ważny powód” z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska oraz wybrać nazwisko, które nie jest objęte zakazem z art. 5 tej ustawy. Ostateczna decyzja zależy od okoliczności konkretnej sprawy i jakości uzasadnienia.

FAQ

Czy nazwisko ośmieszające zawsze wystarczy do zmiany?

Nie zawsze automatycznie. Art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy daje mocną podstawę, ale urząd bada, czy w konkretnej sprawie nazwisko rzeczywiście ma charakter ośmieszający albo nielicujący z godnością człowieka.

Czy mogę przyjąć dowolne nazwisko, które mi się podoba?

Nie. Nie ma pełnej dowolności. Trzeba wykazać ważny powód zmiany, a nowe nazwisko nie może naruszać ograniczeń z art. 5 ustawy o zmianie imienia i nazwiska.

Czy mogę wybrać nazwisko inne niż rodowe?

Tak, co do zasady tak. Ustawa nie ogranicza zmiany wyłącznie do nazwiska rodowego. Istotne jest jednak, aby nowe nazwisko było dopuszczalne prawnie i aby wniosek był dobrze uzasadniony.

Ile mam czasu na odwołanie od odmowy?

Zgodnie z art. 129 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego odwołanie wnosi się w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji.

Czy po zmianie nazwiska trzeba wymienić dokumenty?

Tak. Po zmianie nazwiska trzeba zadbać o aktualizację dokumentów i danych w rejestrach oraz instytucjach, w których posługujesz się dotychczasowym nazwiskiem.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska – Dz.U. 2008 nr 220 poz. 1414

2. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego – Dz.U. 1960 nr 30 poz. 168

3. Ustawa z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej – Dz.U. 2006 nr 225 poz. 1635

4. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z 1.10.2019 r., sygn. akt II SA/Rz 751/19