Złe potraktowanie w urzędzie a prawa osoby z niepełnosprawnością

Jak ocenić sytuację prawną po złym potraktowaniu w urzędzie?

W opisanej sytuacji nie chodzi tylko o niegrzeczne zachowanie pracownika. Problem może dotyczyć naruszenia kilku konkretnych obowiązków prawnych: prawa strony do wniesienia podania, obowiązku należytej obsługi interesanta, zasady równego traktowania oraz obowiązku zapewnienia dostępności osobie ze szczególnymi potrzebami.

Jeżeli osoba niewidoma nie mogła samodzielnie wypełnić formularza, urząd nie powinien ograniczyć się do stwierdzenia, że „nie pomaga w wypełnianiu druków”. Jeżeli sprawa podlega załatwieniu według przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, organ ma obowiązek przyjąć podanie także ustnie do protokołu — wynika to wprost z art. 63 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego.

Znaczenie ma też to, jaka to była sprawa i jaki urząd ją prowadził. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego są przyznawane na podstawie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a decyzje w takich sprawach mają charakter administracyjny, więc stosuje się przepisy KPA, chyba że ustawa szczególna stanowi inaczej.

Prawo do wniesienia podania ustnie do protokołu

Najważniejszą podstawą prawną w takiej sytuacji jest art. 63 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przepis ten stanowi, że podania mogą być wnoszone m.in. pisemnie, za pomocą środków komunikacji elektronicznej, a także ustnie do protokołu.

W praktyce oznacza to, że jeżeli osoba z powodu niepełnosprawności wzroku nie jest w stanie samodzielnie sporządzić formularza, urząd powinien stworzyć realną możliwość wniesienia wniosku w innej dopuszczalnej formie. Nie musi to oznaczać „wyręczania” w każdej czynności technicznej, ale nie może prowadzić do faktycznego zablokowania dostępu do procedury.

Dodatkowo art. 9 KPA nakłada na organy administracji publicznej obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, a art. 8 § 1 KPA wymaga prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej.

Zobacz również:

• wnioski do urzędu
• doręczenia

Obowiązek zapewnienia dostępności osobie z niepełnosprawnością

Kluczowe znaczenie ma ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. Zgodnie z art. 6 pkt 3 tej ustawy podmiot publiczny ma obowiązek zapewnić dostępność informacyjno-komunikacyjną. W zależności od konkretnej sprawy może to oznaczać m.in. zapewnienie odpowiedniej formy komunikacji, wsparcia przy kontakcie z urzędem czy organizacyjnego dostosowania sposobu obsługi.

Ustawa nie tworzy zamkniętej listy wszystkich czynności, które pracownik ma wykonać. Nakazuje jednak tak zorganizować obsługę, by osoba ze szczególnymi potrzebami mogła rzeczywiście załatwić sprawę. Jeżeli brak pomocy przy wniosku uniemożliwia złożenie podania, urząd powinien zastosować rozwiązanie alternatywne zgodne z prawem.

Warto też pamiętać, że art. 30 ust. 1 ustawy o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami daje osobie ze szczególnymi potrzebami albo jej przedstawicielowi ustawowemu prawo wystąpienia z wnioskiem o zapewnienie dostępności architektonicznej lub informacyjno-komunikacyjnej.

Równe traktowanie i prawa osób z niepełnosprawnościami

Konstytucyjna podstawa ochrony wynika przede wszystkim z art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który gwarantuje równość wobec prawa oraz zakazuje dyskryminacji w życiu politycznym, społecznym i gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Z kolei art. 69 Konstytucji RP zobowiązuje władze publiczne do udzielania pomocy osobom z niepełnosprawnościami w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej.

Dodatkowo Polska jest związana Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzoną w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r., ratyfikowaną przez Polskę i ogłoszoną w Dz.U. z 2012 r. poz. 1169. Art. 9 Konwencji dotyczy dostępności, a art. 13 nakazuje zapewnienie skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości i procedur z uwzględnieniem potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Choć Konwencja nie zastępuje przepisów krajowych o trybie składania wniosków, wzmacnia obowiązek takiej organizacji usług publicznych, by osoba z niepełnosprawnością mogła z nich korzystać na równych zasadach.

Jeżeli odmowa pomocy wynikała wyraźnie z faktu, że interesantka była osobą niewidomą, można mówić o nierównym traktowaniu. Ocena, czy doszło także do dyskryminacji w rozumieniu przepisów szczególnych, zależy od dokładnego przebiegu zdarzenia i dostępnych dowodów.

W kontekście szerszych uprawnień warto zobaczyć także materiał o tym, jak przepisy odnoszą się do sytuacji, gdy pojawia się niepełnosprawność w postępowaniach administracyjnych.

Czy urzędnik musi podać swoje dane służbowe?

Nie ma jednego przepisu KPA, który wprost stanowiłby, że w każdej sytuacji urzędnik ma obowiązek podać „pełne dane osobowe” na żądanie interesanta. W praktyce jednak obywatel ma prawo wiedzieć, z kim załatwia sprawę, a urząd działa jawnie i nie może organizować obsługi w sposób anonimowy. Znaczenie mają tu zasady z art. 8 § 1 KPA oraz reguły organizacyjne obowiązujące w danej jednostce.

Jeżeli pracownik odmówił podania imienia, nazwiska lub stanowiska służbowego, warto w skardze opisać godzinę, miejsce, numer pokoju i przebieg zdarzenia. Nawet bez danych personalnych przełożony może ustalić, kto obsługiwał petentów w danym czasie.

Jeżeli sprawa zakończyła się wydaniem pisma lub decyzja została podpisana przez konkretną osobę, identyfikacja pracownika jest zwykle jeszcze łatwiejsza.

Odpowiedzialność pracownika urzędu

W pierwszej kolejności w grę wchodzi odpowiedzialność pracownicza lub służbowa. W przypadku pracowników samorządowych znaczenie mają art. 24 i art. 25 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych. Z przepisów tych wynika obowiązek wykonywania zadań sumiennie, sprawnie i bezstronnie oraz dochowania standardów wynikających z charakteru służby publicznej.

Nie każde nieprawidłowe zachowanie urzędnika jest od razu przestępstwem. Powoływanie art. 231 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, dotyczącego przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków przez funkcjonariusza publicznego, ma sens tylko wtedy, gdy okoliczności są poważne, a zachowanie wypełnia przesłanki tego czynu, w szczególności działania na szkodę interesu publicznego lub prywatnego. W typowej sprawie o niewłaściwą obsługę najczęściej skuteczniejsza jest skarga administracyjna i działania dotyczące dostępności.

Jak złożyć skargę na zachowanie urzędnika?

Podstawą jest art. 227 KPA. Zgodnie z tym przepisem przedmiotem skargi może być w szczególności zaniedbanie lub nienależyte wykonywanie zadań przez właściwe organy albo przez ich pracowników, naruszenie praworządności lub interesów skarżących, a także przewlekłe lub biurokratyczne załatwianie spraw.

Skargę składa się do organu właściwego do jej rozpatrzenia. Co do zasady, zgodnie z art. 229 KPA, właściwość zależy od tego, kogo dotyczy skarga. W praktyce przy skardze na pracownika ośrodka pomocy społecznej, centrum świadczeń lub urzędu gminy najczęściej składa się ją do kierownika jednostki, dyrektora, wójta, burmistrza lub prezydenta miasta — zależnie od struktury organizacyjnej.

Skarga powinna zawierać:

• dane skarżącego,
• opis zdarzenia: data, godzina, miejsce, numer pokoju, przebieg rozmowy,
• wskazanie, że osoba była niewidoma lub miała inną szczególną potrzebę,
• opis odmowy pomocy i skutków tej odmowy,
• żądanie wyjaśnienia sprawy oraz podjęcia działań organizacyjnych.

Na podstawie art. 237 § 1 KPA organ powinien załatwić skargę bez zbędnej zwłoki, nie później niż w ciągu miesiąca.

Wniosek o zapewnienie dostępności i skarga do PFRON

Jeżeli problem dotyczył braku dostępności, warto obok zwykłej skargi uruchomić tryb z ustawy o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 tej ustawy osoba ze szczególnymi potrzebami lub jej przedstawiciel ustawowy, po wykazaniu interesu faktycznego, ma prawo wystąpić z wnioskiem o zapewnienie dostępności. Wniosek powinien wskazywać barierę i sposób kontaktu.

Podmiot publiczny powinien zapewnić dostępność bez zbędnej zwłoki, nie później niż w terminie 14 dni od dnia złożenia wniosku, a jeżeli nie jest to możliwe, zgodnie z art. 31 ust. 2 ustawy ma obowiązek powiadomić wnioskodawcę o przyczynach opóźnienia i wskazać nowy termin, nie dłuższy niż 2 miesiące od dnia złożenia wniosku.

Jeżeli podmiot publiczny nie zapewni dostępności w ustawowym terminie albo odmówi jej zapewnienia, możliwe jest wniesienie skargi do Prezesa Zarządu PFRON — przewiduje to art. 32 ustawy.

Zobacz również:

• wnioski do urzędu

Dowody, które warto zabezpieczyć

Przy skardze duże znaczenie mają dowody. Warto od razu spisać:

• datę i dokładną godzinę zdarzenia,
• nazwę jednostki, numer pokoju i stanowiska,
• treść wypowiedzi urzędnika możliwie dosłownie,
• dane świadków, np. innej pracownicy albo osoby towarzyszącej,
• informację, czy ostatecznie udało się złożyć wniosek i w jaki sposób.

Jeżeli urząd prowadzi monitoring, w skardze można wnosić o zabezpieczenie nagrania z konkretnego przedziału czasowego. Trzeba to zrobić możliwie szybko, ponieważ nagrania bywają automatycznie nadpisywane.

Czy można żądać odszkodowania?

Samo niemiłe potraktowanie nie zawsze daje podstawę do odszkodowania. Roszczenia cywilne lub zadośćuczynienie mogłyby być rozważane dopiero wtedy, gdy doszło do konkretnej szkody majątkowej albo naruszenia dóbr osobistych i można to wykazać. Podstawą mogłyby być m.in. art. 23, art. 24 i art. 448 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, ale taka ocena zawsze zależy od stanu faktycznego, skali naruszenia i materiału dowodowego.

Jeżeli przez odmowę przyjęcia wniosku doszło do przekroczenia terminu lub odmowy świadczenia, trzeba dodatkowo badać, czy istnieje związek między zachowaniem urzędu a konkretną szkodą.

Co zrobić krok po kroku?

1. Spisz dokładnie przebieg zdarzenia jeszcze tego samego dnia.
2. Ustal, jaka jednostka prowadziła sprawę i kto był przełożonym pracownika.
3. Złóż skargę w trybie art. 227 KPA.
4. Jeżeli problem dotyczy braku dostępności, złóż także wniosek z art. 30 ustawy o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami.
5. Poproś o zabezpieczenie monitoringu i wskazanie sposobu rozpatrzenia skargi.
6. Jeżeli urząd nie reaguje, rozważ skargę do Prezesa Zarządu PFRON oraz wystąpienie do Rzecznika Praw Obywatelskich.

FAQ

Czy osoba niewidoma może złożyć wniosek ustnie?

Tak, jeżeli sprawa podlega KPA. Art. 63 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego przewiduje możliwość wniesienia podania ustnie do protokołu.

Czy każdy brak pomocy ze strony urzędnika jest naruszeniem prawa?

Nie zawsze w tym samym zakresie. Trzeba ocenić, czy odmowa faktycznie uniemożliwiła załatwienie sprawy, czy naruszyła przepisy KPA albo obowiązki dostępności wynikające z ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami.

Ile czasu ma urząd na odpowiedź na skargę?

Zgodnie z art. 237 § 1 KPA skarga powinna być załatwiona bez zbędnej zwłoki, nie później niż w ciągu miesiąca.

Czy można jednocześnie złożyć skargę i wniosek o zapewnienie dostępności?

Tak. To dwa różne tryby. Skarga dotyczy niewłaściwego działania pracownika lub organu, a wniosek o zapewnienie dostępności dotyczy usunięcia bariery.

Czy brak odpowiedniego pouczenia lub błędna obsługa unieważnia sprawę?

Nie automatycznie. Skutki zależą od tego, czy uchybienie miało wpływ na możliwość obrony praw strony albo na wynik postępowania.

Źródła

1. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego – ISAP

2. Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami – ISAP

3. Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów – ISAP

4. Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych – ISAP

5. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. – ISAP

6. Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, Dz.U. z 2012 r. poz. 1169 – ISAP

7. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny – ISAP

8. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny – ISAP