Dziecko z mężatką – jak biologiczny ojciec może zostać ojcem formalnym?

Domniemanie ojcostwa męża matki

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma art. 62 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania lub unieważnienia, domniemywa się, że pochodzi ono od męża matki.

To domniemanie działa automatycznie z mocy prawa. Nie trzeba składać żadnego dodatkowego oświadczenia, a sam akt urodzenia ma w tym zakresie charakter rejestracyjny. Oznacza to, że sam fakt biologicznego ojcostwa innego mężczyzny nie wystarcza jeszcze do wpisania go jako ojca dziecka.

W praktyce więc, jeśli matka pozostaje formalnie w małżeństwie w dniu porodu albo dziecko urodzi się przed upływem 300 dni od rozwodu, unieważnienia małżeństwa lub śmierci męża, najpierw trzeba rozwiązać problem domniemania z art. 62 § 1 K.r.o.

Pokrewny problem omawia także materiał o domniemaniu ojcostwa, gdy spór dotyczy samego pochodzenia dziecka i działań po porodzie.

Czy biologiczny ojciec może od razu uznać dziecko?

Nie. Wynika to wprost z art. 73 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym uznanie ojcostwa nie może nastąpić, jeżeli ojcostwo innego mężczyzny zostało już ustalone. Domniemanie z art. 62 § 1 K.r.o. traktuje się właśnie jako prawne ustalenie ojcostwa męża matki do czasu jego skutecznego obalenia.

Dlatego biologiczny ojciec nie zostanie formalnie ojcem tylko dlatego, że matka wskaże go w szpitalu lub w urzędzie. Taki wpis nie może skutecznie zastąpić procedury przewidzianej w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

Jeżeli stan faktyczny jest bardziej złożony, np. chodzi o dziecko z zdrady, zasada pozostaje ta sama: pierwszeństwo ma domniemanie ojcostwa męża matki.

Jak obalić domniemanie ojcostwa?

Domniemanie z art. 62 § 1 K.r.o. można obalić wyłącznie w procesie o zaprzeczenie ojcostwa. Podstawę stanowią przepisy art. 63–71 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zgodnie z art. 63 K.r.o. mąż matki może wytoczyć powództwo o zaprzeczenie ojcostwa. Uprawnienie takie mają także inne podmioty, ale w różnych granicach i terminach. W praktyce najczęściej sprawę wszczynają:

• mąż matki,
• matka dziecka,
• dziecko – po uzyskaniu pełnoletności,
• prokurator.

Biologiczny ojciec nie ma samodzielnego ustawowego prawa do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie ojcostwa męża matki. Jeżeli więc matka i jej mąż nie podejmą działań, biologicznemu ojcu zwykle pozostaje złożenie wniosku do prokuratora o rozważenie wniesienia powództwa.

Kto może wnieść pozew i w jakim terminie?

Terminy są bardzo istotne, bo po ich upływie zwykła droga procesowa może być zamknięta.

Przy wniosku do prokuratora trzeba liczyć się z tym, że prokurator nie ma obowiązku wnieść sprawy. Ocenia, czy interwencja jest uzasadniona dobrem dziecka albo ochroną interesu społecznego na podstawie art. 86 K.r.o..

Jak wygląda sprawa o zaprzeczenie ojcostwa?

Sprawę wnosi się pozwem do sądu rejonowego – wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. W toku postępowania sąd bada, czy mąż matki może być ojcem dziecka. Najczęściej podstawowym dowodem są badania DNA, ale znaczenie mogą mieć też dokumenty medyczne, zeznania stron i świadków.

Wyrok uwzględniający powództwo powoduje, że ustaje prawne ojcostwo męża matki. W konsekwencji odpada podstawa do wykonywania przez niego władzy rodzicielskiej, a także do wpisywania go jako ojca w aktach stanu cywilnego. Skutki te wiążą się z prawomocnością wyroku.

Warto pamiętać, że sama zgodność wszystkich zainteresowanych co do biologicznego pochodzenia dziecka nie zastępuje wyroku. Sąd nadal musi wydać prawomocne orzeczenie, jeśli działa domniemanie z art. 62 § 1 K.r.o..

Zobacz również: zrzeczenie ojcostwa

Co po prawomocnym zaprzeczeniu ojcostwa?

Dopiero po prawomocnym obaleniu domniemania można przejść do ustalenia ojcostwa biologicznego ojca. Są wtedy dwie podstawowe drogi:

• uznanie ojcostwa – na podstawie art. 72–78 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• sądowe ustalenie ojcostwa – na podstawie art. 84–85 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Uznanie ojcostwa następuje, gdy mężczyzna oświadcza, że jest ojcem dziecka, a matka potwierdza jednocześnie albo w terminie przewidzianym ustawą, że ojcostwo uznającego jest prawdziwe. Oświadczenia składa się co do zasady przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, sądem opiekuńczym, a w określonych wypadkach także przed konsulem. Podstawę stanowi art. 73 § 1 i art. 74 K.r.o.

Jeżeli matka nie chce potwierdzić uznania albo istnieje spór, konieczne może być sądowe ustalenie ojcostwa. Zgodnie z art. 84 § 1 K.r.o. dziecko albo matka mogą żądać sądowego ustalenia ojcostwa, a według art. 85 § 1 K.r.o. istnieje domniemanie, że ojcem dziecka jest ten, kto obcował z matką dziecka nie dawniej niż w trzechsetnym, a nie później niż w sto osiemdziesiątym pierwszym dniu przed urodzeniem się dziecka.

Czy biologiczny ojciec ma prawa do dziecka przed zakończeniem sprawy?

Co do zasady nie ma jeszcze statusu ojca w sensie prawnym, dopóki nie dojdzie do skutecznego uznania ojcostwa albo jego ustalenia przez sąd. To oznacza, że przed zakończeniem procedury nie przysługują mu automatycznie uprawnienia z tytułu władzy rodzicielskiej, reprezentacji dziecka czy współdecydowania o jego sprawach.

W tym okresie ojcem w znaczeniu prawnym pozostaje mąż matki, ze wszystkimi konsekwencjami wynikającymi m.in. z art. 93 § 1 K.r.o. i art. 95 § 1 K.r.o., chyba że sąd orzekł inaczej w odrębnym postępowaniu.

Czy można załatwić sprawę jeszcze przed porodem?

Nie można skutecznie „ominąć” przyszłego domniemania samego porozumieniem stron. Dopóki matka jest mężatką, a dziecko ma się dopiero urodzić, nie da się z góry pozbawić jej męża skutków z art. 62 § 1 K.r.o., jeśli poród nastąpi w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania lub unieważnienia.

Znaczenie ma więc przede wszystkim data urodzenia dziecka oraz data prawomocnego ustania małżeństwa. Jeżeli rozwód nastąpi wcześniej, ale od jego uprawomocnienia do dnia porodu nie minie 300 dni, domniemanie nadal co do zasady będzie działało.

Odrębne zagadnienia mogą pojawić się przy sprawach transgranicznych, np. gdy chodzi o uznanie przez cudzoziemca.

Wnioski praktyczne

Jeżeli dziecko ma urodzić się kobiecie pozostającej w małżeństwie, biologiczny ojciec nie stanie się automatycznie ojcem formalnym. Najpierw trzeba ustalić, czy będzie działało domniemanie z art. 62 § 1 K.r.o. Jeżeli tak, konieczne jest jego obalenie w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa.

Dopiero po prawomocnym zaprzeczeniu ojcostwa męża matki możliwe jest:

• uznanie ojcostwa przez biologicznego ojca, albo
• sądowe ustalenie ojcostwa, jeśli brak zgody między zainteresowanymi.

Jeżeli terminy dla matki albo męża już upłynęły, sytuacja nie zawsze jest bez wyjścia, ale zwykle wymaga oceny pod kątem działań prokuratora i dobra dziecka.

FAQ

Czy biologiczny ojciec może być obecny przy sporządzeniu aktu urodzenia i zostać wpisany jako ojciec?

Nie, jeżeli działa domniemanie z art. 62 § 1 K.r.o. Samo oświadczenie stron nie usuwa skutków tego przepisu.

Czy rozwód przed porodem zawsze rozwiązuje problem?

Nie. Jeżeli dziecko urodzi się przed upływem 300 dni od ustania małżeństwa, domniemanie ojcostwa byłego męża matki nadal co do zasady obowiązuje.

Czy biologiczny ojciec może sam wnieść pozew o zaprzeczenie ojcostwa męża matki?

Co do zasady nie. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie przyznaje mu wprost takiego uprawnienia, dlatego w praktyce często pozostaje wniosek do prokuratora.

Kiedy można uznać dziecko po wyroku?

Dopiero po prawomocnym zaprzeczeniu ojcostwa męża matki. Wcześniejsze uznanie byłoby bezskuteczne.

Czy badanie DNA wystarczy bez procesu?

Nie. Badanie DNA jest ważnym dowodem, ale samo nie zmienia stanu cywilnego dziecka. Potrzebny jest prawomocny wyrok albo późniejsze skuteczne uznanie ojcostwa.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego – Dz.U. 2014 poz. 1741
3. W szczególności: art. 62–86 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.