Czy można odziedziczyć roszczenie za bezczynność w sprawie świadczenia wspierającego?

Charakter świadczenia wspierającego

Świadczenie wspierające ma charakter ściśle osobisty. Wynika to z ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, która uzależnia prawo do świadczenia od sytuacji konkretnej osoby z niepełnosprawnością, w szczególności od uzyskania decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia oraz spełnienia warunków ustawowych do wypłaty świadczenia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

W praktyce oznacza to, że jeżeli osoba, której dotyczył wniosek, umrze przed uzyskaniem ostatecznego rozstrzygnięcia i realizacją świadczenia, samo prawo do świadczenia co do zasady nie przechodzi na spadkobierców. Nie jest to typowe prawo majątkowe należące do spadku w rozumieniu art. 922 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Do spadku nie należą prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą oraz prawa, które z chwilą śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są spadkobiercami – tak stanowi wprost art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego. Właśnie do tej kategorii należy zaliczyć samo uprawnienie do świadczenia wspierającego.

Jeżeli chcesz uporządkować kwestie dziedziczenia po zmarłym, pomocna może być też publikacja o tym, jak wygląda sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Co dzieje się z postępowaniem po śmierci wnioskodawcy?

Po śmierci osoby, której dotyczył wniosek o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia albo o samo świadczenie wspierające, postępowanie co do zasady nie może już doprowadzić do przyznania tego świadczenia. Wynika to z osobistego charakteru uprawnienia oraz z tego, że przesłanki prawa do świadczenia muszą istnieć po stronie żyjącej osoby uprawnionej.

W takich sprawach organ najczęściej stwierdza, że postępowanie stało się bezprzedmiotowe i wydaje decyzję o umorzeniu na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, jeżeli dalsze prowadzenie sprawy nie może doprowadzić do merytorycznego rozstrzygnięcia.

To właśnie ten element ma zasadnicze znaczenie dla odpowiedzi na pytanie o roszczenia po zmarłym. Jeżeli bowiem samo postępowanie nie może być już skutecznie zakończone przyznaniem świadczenia, to bardzo trudno wykazać, że po stronie spadkodawcy powstało konkretne, w pełni ukształtowane roszczenie majątkowe, które weszło do spadku.

Czy roszczenie za bezczynność organu może być dziedziczone?

Co do zasady tak – ale nie zawsze i nie automatycznie. Trzeba odróżnić samo świadczenie wspierające od ewentualnego roszczenia majątkowego przeciwko Skarbowi Państwa lub innemu podmiotowi wykonującemu władzę publiczną.

Jeżeli wskutek bezprawnego działania lub zaniechania organu powstała szkoda majątkowa, podstawą odpowiedzialności może być art. 417 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej odpowiedzialność ponosi Skarb Państwa albo odpowiednia jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa.

W przypadku szkody wynikającej z niewydania decyzji, gdy obowiązek jej wydania przewiduje przepis prawa, znaczenie ma również art. 417(1) § 3 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli szkoda została wyrządzona przez niewydanie orzeczenia lub decyzji, gdy obowiązek ich wydania przewiduje przepis prawa, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności z prawem niewydania takiego aktu, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej.

Takie roszczenie odszkodowawcze ma co do zasady charakter majątkowy, a więc może wejść do spadku na podstawie art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego. Problem polega jednak na tym, że trzeba jeszcze wykazać, iż roszczenie rzeczywiście powstało po stronie zmarłego i nie było jedynie hipotetyczne.

Największa trudność: wcześniejsze stwierdzenie bezprawności

W praktyce nie wystarczy samo przekonanie, że organ działał za wolno. Przy roszczeniu opartym na art. 417(1) § 3 Kodeksu cywilnego najpierw trzeba uzyskać odpowiednie rozstrzygnięcie potwierdzające niezgodność z prawem niewydania decyzji. W sprawach administracyjnych dzieje się to najczęściej w trybie skargi na bezczynność albo przewlekłe prowadzenie postępowania do wojewódzkiego sądu administracyjnego.

Podstawę stanowią art. 3 § 2 pkt 8, art. 52 § 1, art. 53 § 2b oraz art. 149 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sąd może stwierdzić bezczynność lub przewlekłość, zobowiązać organ do wydania aktu albo dokonania czynności, a także stwierdzić, czy bezczynność miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa.

Wcześniej, na etapie administracyjnym, strona powinna co do zasady wnieść ponaglenie na podstawie art. 37 § 1 pkt 1 albo pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego, gdy organ nie załatwił sprawy w terminie albo prowadzi postępowanie dłużej, niż jest to niezbędne.

Jeżeli nie ma rozstrzygnięcia stwierdzającego bezczynność lub przewlekłość, droga do skutecznego odszkodowania jest z reguły znacznie trudniejsza. W sprawie świadczenia wspierającego po śmierci wnioskodawcy może się okazać, że nie da się już doprowadzić do takiego rozstrzygnięcia albo że skarga utraci przedmiot.

Suma pieniężna z p.p.s.a. to nie to samo co odszkodowanie

Trzeba też odróżnić klasyczne odszkodowanie cywilne od sumy pieniężnej przyznawanej przez sąd administracyjny. Na podstawie art. 149 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd, uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłość, może z urzędu albo na wniosek strony przyznać od organu na rzecz skarżącego sumę pieniężną.

Nie jest to jednak typowe odszkodowanie za konkretną szkodę majątkową. To szczególny środek ochrony strony przed naruszeniem prawa do terminowego załatwienia sprawy. Dlatego nie można automatycznie utożsamiać tej sumy z roszczeniem odszkodowawczym z art. 417 § 1 albo art. 417(1) § 3 Kodeksu cywilnego.

W orzecznictwie podkreśla się odrębność tych instytucji. Dla praktyki oznacza to, że nawet jeśli w innej sprawie sąd administracyjny przyznałby stronie sumę pieniężną, nie przesądza to jeszcze o zasadności osobnego roszczenia odszkodowawczego ani o jego dziedziczeniu.

Czy w opisanej sytuacji spadkobierca ma realne szanse?

Najostrożniejsza odpowiedź brzmi: szanse są niepewne i silnie zależą od konkretnego przebiegu sprawy. Samo świadczenie wspierające nie podlega dziedziczeniu. Ewentualne roszczenie majątkowe za bezczynność organu mogłoby być dziedziczne, ale tylko wtedy, gdy przed śmiercią wnioskodawcy powstały podstawy do jego skutecznego dochodzenia.

W praktyce trzeba zbadać zwłaszcza:

• na jakim etapie zmarła osoba uprawniona,
• czy zostało wniesione ponaglenie z art. 37 Kodeksu postępowania administracyjnego,
• czy została wniesiona skarga na bezczynność lub przewlekłość do WSA,
• czy zapadło jakiekolwiek rozstrzygnięcie potwierdzające naruszenie prawa przez organ,
• czy da się wykazać konkretną szkodę majątkową pozostającą w normalnym związku przyczynowym z bezczynnością organu, zgodnie z art. 361 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Bez wykazania szkody majątkowej oraz bez wcześniejszego stwierdzenia niezgodności z prawem działania organu roszczenie odszkodowawcze najczęściej nie będzie skuteczne. W sprawach o świadczenie wspierające dodatkową przeszkodą jest właśnie osobisty charakter samego świadczenia i bezprzedmiotowość postępowania po śmierci wnioskodawcy.

Zobacz również:

w jakim terminie trzeba załatwić sprawę spadkową po zmarłym

Praktyczne wnioski

Jeżeli jesteś spadkobiercą, nie warto zakładać z góry, że po śmierci bliskiego można domagać się „odszkodowania za opóźnienie” tylko dlatego, że organ przekroczył termin. W tej kategorii spraw konieczne jest rozdzielenie trzech kwestii:

Jeżeli w sprawie nie ma jeszcze żadnego rozstrzygnięcia sądowoadministracyjnego, a osoba uprawniona zmarła przed zakończeniem postępowania, droga do dochodzenia roszczeń bywa bardzo ograniczona. W takim układzie najpierw trzeba przeanalizować całą dokumentację, a dopiero potem oceniać, czy jakiekolwiek roszczenie weszło do spadku.

FAQ

Czy samo świadczenie wspierające wchodzi do spadku?

Co do zasady nie. Jest to prawo ściśle związane z osobą uprawnioną, a takie prawa nie należą do spadku zgodnie z art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy spadkobierca może złożyć wniosek o wypłatę świadczenia po zmarłym?

Nie w zwykłym trybie jako własnego uprawnienia. Po śmierci osoby, której dotyczyło świadczenie, postępowanie co do zasady nie prowadzi do przyznania świadczenia spadkobiercy.

Czy można dziedziczyć roszczenie odszkodowawcze za bezczynność organu?

Potencjalnie tak, ponieważ roszczenie odszkodowawcze ma charakter majątkowy. Trzeba jednak wykazać, że rzeczywiście powstało, a także udowodnić bezprawność działania organu, szkodę i związek przyczynowy.

Czy wystarczy samo przekroczenie terminu przez organ?

Nie. Samo opóźnienie nie daje jeszcze automatycznie prawa do odszkodowania. Zwykle potrzebne jest ponaglenie, a następnie formalne stwierdzenie bezczynności lub przewlekłości we właściwym postępowaniu.

Czy suma pieniężna przyznawana przez WSA to odszkodowanie?

Nie. Suma pieniężna z art. 149 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odrębnym środkiem ochrony i nie jest tożsama z odszkodowaniem cywilnym z art. 417 i art. 417(1) Kodeksu cywilnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 361 § 1 i § 2, art. 417 § 1, art. 417(1) § 3, art. 922 § 1 i § 2 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, w szczególności art. 35, art. 36, art. 37, art. 105 § 1.

3. Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w szczególności art. 3 § 2 pkt 8, art. 52 § 1, art. 53 § 2b, art. 149 § 1 i § 2.

4. Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym.

5. Ocena możliwości dochodzenia roszczeń po śmierci wnioskodawcy zależy od konkretnego stanu faktycznego, treści pism złożonych do organu i etapu, na jakim znajdowało się postępowanie.