Zwrot odszkodowania po podwójnej wypłacie – czy po latach trzeba oddać pieniądze?

Na czym polega problem przy dwóch wypłatach za tę samą szkodę?

W opisanej sytuacji kluczowe jest to, że doszło do jednego zdarzenia i jednej szkody w mieszkaniu, ale pieniądze zostały wypłacone z dwóch źródeł. W prawie odszkodowawczym obowiązuje zasada, że odszkodowanie nie powinno przewyższać poniesionej szkody. Wprost wynika to z art. 824¹ § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym, o ile nie umówiono się inaczej, suma wypłacona przez ubezpieczyciela nie może być wyższa od poniesionej szkody.

Jeżeli więc łączna kwota z obu wypłat przekroczyła rzeczywisty koszt naprawy lub wartość uszczerbku majątkowego, nadwyżka może zostać potraktowana jako świadczenie nienależne. Podstawą żądania zwrotu nie musi być wtedy sama umowa ubezpieczenia, lecz przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu i świadczeniu nienależnym, tj. art. 405 oraz art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

To ważne, bo od tej kwalifikacji zależy także termin przedawnienia.

Czy ubezpieczyciel może żądać zwrotu całej wypłaty?

Nie zawsze. Co do zasady zwrotowi może podlegać tylko ta część, która prowadzi do nadmiernej kompensacji szkody. Jeżeli np. jeden ubezpieczyciel wypłacił 8 000 zł, drugi 6 000 zł, a rzeczywista szkoda wynosiła 10 000 zł, to problem dotyczy nadwyżki 4 000 zł, a nie automatycznie całej pierwszej lub całej drugiej wypłaty.

W praktyce trzeba więc ustalić:

• jaka była rzeczywista wysokość szkody,
• ile dokładnie wypłacił każdy z ubezpieczycieli,
• czy obie wypłaty dotyczyły identycznego zakresu uszkodzeń,
• czy część kosztów nie została pokryta odrębnie, np. z innej podstawy odpowiedzialności.

Jeżeli ubezpieczyciel żąda zwrotu, powinien wskazać konkretną podstawę prawną, sposób wyliczenia nadpłaty oraz dokumenty potwierdzające, że doszło do wypłaty ponad rozmiar szkody. Samo wezwanie z krótkim terminem płatności nie przesądza jeszcze, że roszczenie jest zasadne.

Zobacz również:

wypadek za granicą i żądanie dokumentów po latach – co zrobić?

Czy brak wiedzy o drugiej wypłacie chroni przed zwrotem?

Brak wiedzy ma znaczenie, ale nie daje automatycznej ochrony przed każdym roszczeniem. Jeżeli rzeczywiście nie wiedział Pan o tym, że administracja albo jej ubezpieczyciel wypłacili dodatkowe środki, przemawia to na Pana korzyść przy ocenie dobrej wiary. Nie oznacza to jednak jeszcze, że nadwyżkę można zatrzymać bezterminowo.

Zgodnie z art. 409 Kodeksu cywilnego obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub ją zużywając, powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Ten przepis bywa istotny w sporach o nienależne świadczenie, ale jego zastosowanie zależy od faktów: kiedy adresat dowiedział się o możliwej nadpłacie, na co przeznaczył środki i czy w danych okolicznościach mógł przewidywać obowiązek oddania pieniędzy.

Jeżeli środki zostały przeznaczone na usunięcie skutków szkody, a druga wypłata nastąpiła bez Pana udziału i wiedzy, może to wzmacniać argumentację obronną. Nadal jednak trzeba oddzielić dwie kwestie: czy doszło do nadwyżki ponad wysokość szkody oraz czy roszczenie o jej zwrot nie jest już przedawnione.

Przedawnienie – 3 lata czy 6 lat?

To najważniejszy punkt sporu. W pierwotnej wersji artykułu przyjęto automatycznie 3-letni termin z art. 819 § 1 Kodeksu cywilnego. To zbyt daleko idące uproszczenie.

Art. 819 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczy roszczeń z umowy ubezpieczenia. Tymczasem roszczenie o zwrot nienależnie wypłaconego świadczenia bywa kwalifikowane jako roszczenie z bezpodstawnego wzbogacenia, a wtedy co do zasady stosuje się art. 118 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata.

Ubezpieczyciel prowadzi działalność gospodarczą, dlatego w praktyce często podnosi się 3-letni termin przedawnienia dla jego roszczeń restytucyjnych. Nie jest to jednak ocena całkowicie automatyczna, bo znaczenie ma konkretny charakter roszczenia i ustalona w sprawie podstawa prawna. Dlatego w sporze warto domagać się, aby ubezpieczyciel jednoznacznie wskazał, czy opiera swoje żądanie na:

• art. 819 Kodeksu cywilnego – jako roszczeniu z umowy ubezpieczenia,
• art. 405 i art. 410 Kodeksu cywilnego – jako roszczeniu z bezpodstawnego wzbogacenia,
• innej podstawie wynikającej z OWU lub konkretnej umowy.

Zgodnie z art. 120 § 1 Kodeksu cywilnego bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. W sprawach o zwrot nienależnego świadczenia sporna bywa chwila wymagalności: czy jest to dzień wypłaty, dzień wykrycia nadpłaty, czy dzień wezwania do zapłaty. Właśnie dlatego nie da się uczciwie stwierdzić wyłącznie na podstawie daty szkody, że roszczenie na pewno się przedawniło albo na pewno nie.

W opisanej sprawie trzeba więc ustalić co najmniej:

• datę obu wypłat,
• datę, w której ubezpieczyciel powziął wiadomość o drugiej wypłacie,
• czy wcześniej kierowano do Pana jakiekolwiek reklamacje, wezwania albo prośby o wyjaśnienia,
• jaką podstawę prawną wskazano w aktualnym wezwaniu.

Zobacz również:

brak badania technicznego a odszkodowanie z OC sprawcy

Czy 7 dni na zapłatę trzeba traktować jako ostateczny termin?

Nie. To termin wyznaczony przez wzywającego, a nie termin ustawowy, po którego upływie automatycznie powstaje obowiązek zapłaty bez możliwości obrony. Warto jednak na takie pismo odpowiedzieć, najlepiej pisemnie i w sposób uporządkowany.

W odpowiedzi można:

• zakwestionować zasadność roszczenia co do wysokości,
• podnieść zarzut przedawnienia, jeżeli z analizy dokumentów wynika, że jest uzasadniony,
• zażądać wskazania podstawy prawnej oraz pełnego rozliczenia szkody,
• wnioskować o przesłanie kopii decyzji o obu wypłatach, kosztorysów i dokumentów wymiany informacji.

Zarzut przedawnienia nie działa automatycznie – co do zasady trzeba go podnieść w sporze. Wynika to z art. 117 § 2 ustawy – Kodeks cywilny, zgodnie z którym po upływie terminu przedawnienia można uchylić się od zaspokojenia roszczenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia.

Czy przekazanie danych między ubezpieczycielami narusza RODO?

Niekoniecznie. Tu także pierwotna wersja artykułu była zbyt kategoryczna. Zgoda osoby, której dane dotyczą, nie jest jedyną podstawą legalnego przetwarzania danych. Zgodnie z art. 6 ust. 1 RODO przetwarzanie jest zgodne z prawem także wtedy, gdy jest niezbędne m.in. do wykonania umowy, do wypełnienia obowiązku prawnego albo do realizacji prawnie uzasadnionych interesów administratora – art. 6 ust. 1 lit. b, c i f rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679.

W praktyce zakład ubezpieczeń może powoływać się na art. 6 ust. 1 lit. f RODO, jeżeli przekazanie danych było niezbędne do ustalenia okoliczności szkody, przeciwdziałania nadużyciom ubezpieczeniowym albo dochodzenia roszczeń. Znaczenie mogą mieć też przepisy szczególne regulujące działalność ubezpieczeniową i likwidację szkód.

To jednak nie oznacza, że każde przekazanie danych było prawidłowe. Należy ocenić:

• jaki był zakres przekazanych danych,
• czy przekazano tylko dane niezbędne, zgodnie z zasadą minimalizacji z art. 5 ust. 1 lit. c RODO,
• czy osoba, której dane dotyczą, została prawidłowo poinformowana o przetwarzaniu, zgodnie z art. 13 lub art. 14 RODO,
• czy administrator potrafi wskazać konkretną podstawę z art. 6 ust. 1 RODO.

Dlatego zamiast od razu zakładać naruszenie, lepiej wystąpić do ubezpieczyciela z żądaniem informacji. Na podstawie art. 15 ust. 1 RODO ma Pan prawo uzyskać potwierdzenie, czy dane są przetwarzane, a jeżeli tak – m.in. informacje o celach przetwarzania, kategoriach danych, odbiorcach danych oraz źródle ich pozyskania, jeżeli nie zebrano ich bezpośrednio od Pana.

Jak odpowiedzieć ubezpieczycielowi?

Najbezpieczniej odpowiedzieć na piśmie i nie uznawać długu przed analizą dokumentów. W piśmie warto:

1. wskazać, że kwestionuje Pan zasadność żądania co do podstawy i wysokości,
2. zażądać wskazania przepisu, z którego ubezpieczyciel wywodzi roszczenie,
3. zażądać rozliczenia rzeczywistej wysokości szkody oraz obu wypłat,
4. podnieść, że druga wypłata nastąpiła bez Pana inicjatywy i – według przedstawionego stanu faktycznego – bez Pana wiedzy,
5. rozważyć podniesienie zarzutu przedawnienia, jeżeli analiza dat na to pozwala,
6. zażądać informacji o źródle pozyskania danych i podstawie ich przetwarzania.

Jeżeli ubezpieczyciel skieruje sprawę do sądu, o wyniku może przesądzić szczegółowa analiza dokumentów: OWU, decyzji o wypłatach, kosztorysów, korespondencji i dat pozyskania informacji o drugiej wypłacie.

Przykłady

Poniżej dwa typowe warianty, w których podobny problem może zostać oceniony inaczej.

FAQ

Czy można dostać dwa odszkodowania za jedno zalanie?

Można otrzymać wypłaty z dwóch źródeł, ale łączna kwota nie powinna przekroczyć rzeczywistej szkody. Ograniczenie to wynika z art. 824¹ § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy brak mojej zgody zawsze oznacza naruszenie RODO?

Nie. Zgoda nie jest jedyną podstawą przetwarzania danych. Ubezpieczyciel może powołać się np. na art. 6 ust. 1 lit. f RODO, jeśli przetwarzanie było niezbędne do ustalenia roszczeń lub przeciwdziałania nadużyciom.

Czy roszczenie po 4 latach jest automatycznie przedawnione?

Nie automatycznie. Trzeba ustalić podstawę roszczenia i moment rozpoczęcia biegu przedawnienia. W zależności od kwalifikacji prawnej znaczenie mogą mieć art. 118, art. 120 § 1 albo art. 819 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy powinienem od razu zapłacić po otrzymaniu wezwania?

Nie warto płacić bez sprawdzenia dokumentów. Najpierw należy zażądać podstawy prawnej, rozliczenia szkody i dokumentów dotyczących obu wypłat. W razie potrzeby można też podnieść zarzut przedawnienia.

Czy mogę żądać informacji, jakie dane o mnie przekazano?

Tak. Uprawnienie to wynika z art. 15 ust. 1 RODO. Można zażądać informacji o odbiorcach danych, celach przetwarzania, podstawie prawnej i źródle pozyskania danych.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. (RODO) – EUR-Lex