Bezpodstawny wpis w BIK a odmowa kredytu – czy można żądać odszkodowania?

Od kogo można żądać odszkodowania za błędny wpis w BIK?

W praktyce najpierw trzeba ustalić, kto był źródłem nieprawdziwych danych. Biuro Informacji Kredytowej co do zasady przetwarza informacje otrzymane od banków, SKOK-ów i innych uprawnionych instytucji. Jeżeli więc wpis okazał się bezpodstawny, odpowiedzialność najczęściej należy rozważać przede wszystkim po stronie podmiotu, który przekazał dane, a nie automatycznie po stronie samego BIK.

Podstawą przetwarzania danych kredytowych przez BIK jest art. 105 ust. 4, 4a i 4d ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Z kolei zasada prawidłowości danych osobowych wynika z art. 5 ust. 1 lit. d rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO), zgodnie z którym dane muszą być prawidłowe i w razie potrzeby uaktualniane.

Jeżeli wierzyciel albo instytucja finansowa przekazała do BIK nieprawdziwą informację o zadłużeniu, opóźnieniu lub innym zdarzeniu kredytowym, może ponosić odpowiedzialność za naruszenie obowiązków w zakresie przetwarzania danych oraz za wyrządzoną przez to szkodę.

Jakie podstawy prawne roszczenia wchodzą w grę?

W takim stanie faktycznym trzeba zwykle rozważyć kilka równoległych podstaw prawnych.

W sprawach dotyczących danych w BIK najczęściej najpraktyczniejsze są art. 82 RODO oraz przepisy o odszkodowaniu z Kodeksu cywilnego. Wybór podstawy zależy od tego, jakie dokumenty da się zdobyć i czy łatwiej wykazać naruszenie obowiązków przy przetwarzaniu danych, czy klasyczną szkodę majątkową wywołaną błędnym działaniem konkretnego podmiotu.

Czy samo usunięcie wpisu wystarcza?

Nie. Usunięcie wpisu ma znaczenie dowodowe, ale nie rekompensuje automatycznie skutków, które już wystąpiły. Jeżeli wpis został wykreślony po reklamacji, warto uzyskać jak najbardziej precyzyjne potwierdzenie, dlaczego to nastąpiło: czy z powodu omyłki, braku podstawy prawnej, spłaty nieuwzględnionej w systemie, błędnej identyfikacji osoby czy wadliwej windykacji.

Im bardziej jednoznaczne pismo od wierzyciela lub instytucji zgłaszającej dane, tym łatwiej wykazać bezprawność działania. W praktyce najlepiej, aby w odpowiedzi na reklamację znalazło się wprost przyznanie, że dane przekazane do BIK były nieprawidłowe albo że wpis został dokonany bez podstaw.

Co trzeba udowodnić, żeby wygrać sprawę o odszkodowanie?

W sporze o odszkodowanie nie wystarczy wykazać, że wpis był błędny. Trzeba jeszcze udowodnić trzy elementy:

• że doszło do bezprawnego albo nienależytego działania podmiotu przekazującego dane,
• że powstała realna szkoda,
• że istnieje normalny związek przyczynowy między wpisem a tą szkodą, o którym mowa w art. 361 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego.

To właśnie trzeci element jest zwykle najtrudniejszy. Sam fakt odmowy kredytu nie zawsze oznacza, że wyłączną przyczyną był wpis w BIK. Bank przy ocenie wniosku analizuje również dochody, źródło zatrudnienia, inne zobowiązania, wkład własny, scoring wewnętrzny oraz aktualną politykę kredytową. Dlatego dobrze jest zdobyć dokument, z którego wynika, że wpis w BIK rzeczywiście miał wpływ na decyzję albo na pogorszenie warunków finansowania.

Zobacz również: odszkodowanie za błąd profesjonalisty

Jaką szkodę można realnie policzyć?

Najbezpieczniej dochodzić szkody, którą da się wykazać dokumentami. W opisanej sytuacji mogą to być w szczególności:

• różnica między kosztem kredytu, który był osiągalny przed błędnym wpisem, a kosztem kredytu dostępnego po jego usunięciu, jeżeli pogorszenie warunków można wiarygodnie wykazać,
• opłaty poniesione na kolejne wnioski kredytowe, wyceny nieruchomości, prowizje pośrednika lub ponowne badanie zdolności,
• utracony zadatek albo zaliczka, jeżeli transakcja upadła wskutek odmowy finansowania,
• w uzasadnionych przypadkach także wzrost ceny konkretnej nieruchomości, ale tylko wtedy, gdy da się wykazać, że zakup był realnie przygotowany i że to właśnie wadliwy wpis uniemożliwił jego finalizację.

Trzeba przy tym odróżnić szkodę rzeczywistą od przypuszczeń. Zgodnie z art. 361 § 2 Kodeksu cywilnego naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Jednak utracone korzyści również muszą być dostatecznie prawdopodobne, a nie czysto hipotetyczne.

Czy można żądać „utraconych” 250 tys. zł zdolności kredytowej?

Co do zasady nie wprost. Obniżenie zdolności kredytowej o określoną kwotę nie jest jeszcze samoistną szkodą majątkową. To jedynie skutek oceny banku. Roszczenie trzeba przełożyć na konkretny uszczerbek finansowy, np. wyższy koszt kredytu, konieczność wniesienia większego wkładu własnego, utratę opłaconej rezerwacji nieruchomości albo inne wymierne wydatki.

Sąd z reguły nie zasądza odszkodowania tylko dlatego, że ktoś „mógł dostać większy kredyt”. Konieczne jest pokazanie, co z tego wynikało w pieniądzu. Jeżeli więc zdolność spadła z 700 tys. zł do 450 tys. zł, to sama różnica 250 tys. zł nie jest jeszcze wartością odszkodowania.

Czy możliwe jest zadośćuczynienie za stres i naruszenie wiarygodności?

Tak, ale to zależy od okoliczności. Na podstawie art. 82 ust. 1 RODO można dochodzić także szkody niemajątkowej, a więc np. stresu, poczucia utraty kontroli nad danymi czy długotrwałych negatywnych konsekwencji wywołanych nieprawidłowym przetwarzaniem. W praktyce jednak trzeba wykazać, że naruszenie miało realny ciężar i nie ograniczało się do krótkotrwałej niedogodności.

Niezależnie od tego, w określonych przypadkach można rozważać ochronę dóbr osobistych na podstawie art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego, jeżeli błędne przypisanie zaległości godziło w wiarygodność lub dobre imię. Tego rodzaju roszczenia wymagają jednak osobnej oceny stanu faktycznego i materiału dowodowego.

Zobacz również: jak wykazuje się odpowiedzialność odszkodowawczą w praktyce

Jakie dowody warto zgromadzić?

Przed skierowaniem sprawy do sądu warto skompletować:

• raport BIK z okresem, w którym widniał błędny wpis, oraz raport po jego usunięciu,
• reklamacje i odpowiedzi na reklamacje od BIK, banku, firmy windykacyjnej lub innego wierzyciela,
• decyzję odmowną banku albo dokument wskazujący na przyczynę negatywnej oceny kredytowej,
• wstępne decyzje kredytowe, promesy, symulacje i oferty sprzed pojawienia się wpisu,
• aktualne oferty finansowania po usunięciu wpisu,
• dokumenty dotyczące nieruchomości: umowę rezerwacyjną, przedwstępną, korespondencję z deweloperem lub sprzedającym, dokumenty o utracie zadatku albo zmianie ceny,
• potwierdzenia poniesionych kosztów ubocznych.

Jeżeli chce Pani oprzeć roszczenie na RODO, przydatna może być również skarga do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Sama skarga nie zastępuje pozwu o odszkodowanie, ale może pomóc w ustaleniu, czy doszło do naruszenia zasad przetwarzania danych. Podstawę skargi daje art. 77 ust. 1 RODO, a krajową procedurę reguluje ustawa z 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych.

Jak wygląda praktyczna kolejność działań?

1. Uzyskać pełne potwierdzenie, że wpis był nieprawidłowy.
2. Zabezpieczyć raporty BIK i dokumenty z procedury kredytowej.
3. Wyliczyć realną, udokumentowaną szkodę.
4. Wezwać właściwy podmiot do zapłaty, opisując podstawę prawną i załączając dowody.
5. Jeżeli sprawa jest sporna – rozważyć skargę do PUODO oraz pozew cywilny.

W wezwaniu do zapłaty warto powołać konkretnie: art. 82 ust. 1 RODO, art. 361 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego oraz – zależnie od sprawy – art. 415 albo art. 471 Kodeksu cywilnego. Dobrze też wyznaczyć termin zapłaty, np. 14 dni, i zażądać odpowiedzi na piśmie.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, kiedy szkoda jest łatwiejsza do wykazania, a kiedy roszczenie może okazać się zbyt słabo udokumentowane.

FAQ

Czy mogę pozwać samo BIK?

Tak, ale tylko wtedy, gdy są podstawy do zarzucenia mu własnego naruszenia obowiązków. W wielu sprawach właściwym pozwanym będzie raczej podmiot, który przekazał błędne dane do BIK.

Czy odmowa kredytu wystarczy jako dowód szkody?

Nie. Odmowa kredytu jest ważnym elementem, ale trzeba jeszcze wykazać konkretny uszczerbek finansowy oraz to, że odmowa lub pogorszenie warunków wynikały właśnie z błędnego wpisu.

Czy mogę żądać odszkodowania, jeśli wpis już usunięto?

Tak. Usunięcie wpisu nie wyklucza dochodzenia roszczeń za skutki, które wystąpiły wcześniej.

Czy warto składać skargę do PUODO?

Tak, jeżeli chodzi o nieprawidłowe przetwarzanie danych osobowych. Skarga może pomóc dowodowo, ale nie zastępuje pozwu o zapłatę odszkodowania.

Jak długo mam na dochodzenie roszczeń?

To zależy od przyjętej podstawy prawnej i okoliczności sprawy. W przypadku roszczeń odszkodowawczych z Kodeksu cywilnego termin przedawnienia trzeba oceniać indywidualnie, zwłaszcza pod kątem art. 442¹ Kodeksu cywilnego przy czynie niedozwolonym albo art. 118 Kodeksu cywilnego przy innych roszczeniach majątkowych.

Źródła

• art. 105 ust. 4, 4a i 4d ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe
• art. 5 ust. 1 lit. d, art. 77 ust. 1 oraz art. 82 ust. 1 i 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO)
• art. 23, art. 24, art. 361 § 1 i 2, art. 415, art. 471, art. 118 oraz art. 442¹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• ustawa z 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych