Zły wpływ ojca na dziecko – co można zrobić prawnie?

Co zrobić od razu, gdy ojciec wywiera zły wpływ na dziecko?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest szybkie uporządkowanie stanu faktycznego i zebranie dowodów. Jeżeli dziecko nie wraca do Pani, opuszcza zajęcia, ma zaniedbaną higienę albo jest nastawiane przeciwko Pani, nie warto ograniczać się wyłącznie do rozmów. W sprawach rodzinnych duże znaczenie ma to, co da się wykazać konkretnymi dokumentami i relacjami świadków.

Podstawą jest dobro dziecka, o którym mowa w art. 95 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Rodzice wykonują władzę rodzicielską tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny. Jeżeli rodzice żyją osobno i nie potrafią zgodnie wykonywać władzy rodzicielskiej, sąd opiekuńczy może ingerować w sposób jej wykonywania na podstawie art. 97 § 2 oraz art. 107 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli ojciec samowolnie zatrzymuje dziecko i ignoruje ustalone zasady opieki, trzeba rozważyć pilny wniosek do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka.

Jakie wnioski można złożyć do sądu rodzinnego?

W zależności od tego, czy istnieje już wyrok lub ugoda dotycząca dziecka, można żądać w szczególności:

• ustalenia miejsca pobytu dziecka przy matce – na podstawie art. 26 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego w związku z art. 97 § 2 i art. 107 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• zabezpieczenia miejsca pobytu dziecka na czas postępowania – na podstawie art. 730 § 1, art. 730(1) § 1 i 2 oraz art. 755 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• uregulowania albo zmiany kontaktów – na podstawie art. 113 § 1, art. 113(1) § 1 oraz art. 113(2) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• ograniczenia władzy rodzicielskiej ojca, jeżeli jego sposób postępowania zagraża dobru dziecka – na podstawie art. 109 § 1 i § 2 albo art. 107 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli sytuacja jest nagła, najpraktyczniejszy bywa jeden wniosek obejmujący jednocześnie: ustalenie miejsca pobytu dziecka przy Pani, zabezpieczenie tego miejsca na czas sprawy oraz odpowiednie uregulowanie kontaktów ojca z dzieckiem.

Nie ma przepisu, który dawałby ojcu „pierwszeństwo”, dlatego że dziecko aktualnie przebywa u niego albo dlatego, że to dawny dom rodzinny. Sąd nie rozstrzyga automatycznie według adresu, lecz według realnej zdolności rodzica do zapewnienia dziecku bezpieczeństwa, stabilizacji, edukacji i prawidłowej opieki.

Jakie dowody są najważniejsze?

W praktyce sądowej nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że drugi rodzic ma „zły wpływ”. Trzeba wykazać, na czym ten wpływ polega i jak przekłada się na dobro dziecka.

Najczęściej przydatne są:

• zaświadczenie ze szkoły, zerówki lub przedszkola o frekwencji, spóźnieniach i problemach wychowawczych,
• pisemna informacja od wychowawcy lub pedagoga o zmianie zachowania dziecka,
• wiadomości SMS, e-maile, komunikatory pokazujące, że ojciec zatrzymuje dziecko albo nie respektuje ustaleń,
• własny dziennik zdarzeń: daty, godziny, sytuacje, zaniedbania,
• dokumentacja medyczna, jeśli dziecko wraca zaniedbane, chore lub bez leczenia,
• zeznania świadków, np. członków rodziny, sąsiadów, nauczycieli,
• dowody dotyczące higieny, snu, organizacji dnia, odrabiania lekcji i przygotowania do zajęć.

Warto też zwrócić się do placówki oświatowej o współpracę. Zgodnie z art. 4 pkt 24 oraz art. 44zq ustawy z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe oraz przepisami wykonawczymi szkoła dokumentuje frekwencję i realizację obowiązku szkolnego albo obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego. Jeżeli dziecko ma nieusprawiedliwione nieobecności, jest to obiektywny i ważny dowód.

Czy znaczenie ma zdanie 7-letniego dziecka?

Tak, ale nie decyduje ono automatycznie o wyniku sprawy. Sąd powinien wysłuchać dziecko, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają, a podstawę stanowi art. 216(1) § 1 Kodeksu postępowania cywilnego oraz art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Wysłuchanie odbywa się poza salą rozpraw, w warunkach możliwie swobodnych.

Jednak nawet jeśli dziecko mówi, że chce mieszkać z ojcem, sąd ocenia, czy jest to samodzielne, dojrzałe stanowisko, czy efekt presji, obietnic, nadmiernej pobłażliwości albo konfliktu lojalnościowego. W wieku 7 lat zdanie dziecka może zostać uwzględnione, ale nie zastępuje oceny dobra dziecka przez sąd.

Dlatego właśnie tak istotne są dowody pokazujące, jak naprawdę wygląda codzienne funkcjonowanie dziecka u każdego z rodziców.

Czy można ograniczyć władzę rodzicielską ojca?

Tak, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone. Zgodnie z art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia. Katalog środków z art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obejmuje m.in.:

• zobowiązanie rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania,
• określenie, jakie czynności nie mogą być dokonywane przez rodziców bez zezwolenia sądu,
• poddanie wykonywania władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego,
• skierowanie dziecka do placówki wsparcia dziennego lub rodziny wspierającej.

Przy rozłączeniu rodziców sąd może też, na podstawie art. 107 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień wobec osoby dziecka.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej nie jest tym samym co pozbawienie władzy rodzicielskiej. Pozbawienie, na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosuje się wtedy, gdy władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo gdy rodzic nadużywa władzy lub w sposób rażący zaniedbuje swoje obowiązki. W sprawie takiej jak opisana częściej realne jest ograniczenie władzy, zmiana kontaktów albo nadzór kuratora.

Czy można zmienić albo ograniczyć kontakty ojca z dzieckiem?

Tak. Kontakty z dzieckiem są niezależne od władzy rodzicielskiej, co wynika z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli sposób realizowania kontaktów szkodzi dziecku, sąd może je odpowiednio uregulować, a nawet ograniczyć.

Na podstawie art. 113(2) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd może m.in.:

• zakazać spotkań poza miejscem pobytu dziecka,
• zezwolić na spotkania tylko w obecności drugiego rodzica, kuratora lub innej wskazanej osoby,
• ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się na odległość.

Jeżeli dobro dziecka jest poważnie zagrożone, sąd może nawet zakazać utrzymywania kontaktów – art. 113(3) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To jednak środek wyjątkowy i wymaga mocnych dowodów.

Czy szkoła lub przedszkole może pomóc?

Tak, i często jest to pomoc bardzo ważna dowodowo. Proszę poprosić wychowawcę o:

• informację o frekwencji i spóźnieniach,
• opis zmiany zachowania dziecka,
• wskazanie, kto przyprowadza dziecko i czy realizuje obowiązek przygotowania przedszkolnego lub szkolnego,
• sporządzenie notatki służbowej, jeżeli placówka widzi zaniedbania.

Jeżeli nieobecności są poważne i uporczywe, placówka może podejmować działania związane z niespełnianiem obowiązku szkolnego lub obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego. To może stanowić istotny argument, że obecny sposób opieki narusza dobro dziecka.

Czego nie robić?

Nie warto:

• wdawać się przy dziecku w konflikt z ojcem,
• samodzielnie „odbijać” dziecka siłą, jeżeli grozi to eskalacją lub traumą,
• opierać wniosku wyłącznie na ocenach typu „on jest zły”, bez konkretów,
• namawiać dziecka do składania określonych wypowiedzi przed sądem lub biegłymi.

Sąd zwraca uwagę, który z rodziców potrafi lepiej chronić dziecko przed konfliktem. W praktyce bardzo szkodzi rodzicowi to, że sam nakręca spór i instrumentalnie wykorzystuje dziecko.

Jak może wyglądać rozstrzygnięcie sądu?

W podobnych sprawach sąd najczęściej wybiera jedno albo kilka z poniższych rozwiązań:

Czy problemy psychiczne lub zdrowotne drugiego rodzica mają znaczenie?

Tak, ale tylko wtedy, gdy realnie wpływają na bezpieczeństwo i dobro dziecka. Samo rozpoznanie choroby nie przesądza jeszcze o ograniczeniu praw rodzicielskich. Potrzebne są konkretne dowody, że stan rodzica przekłada się na zaniedbania, destabilizację albo zagrożenie dla dziecka.

Jeżeli w sprawie pojawia się wątek zaburzeń psychicznych, uzależnień lub odmowy leczenia, sąd może dopuścić opinię OZSS albo inne dowody specjalistyczne. W skrajnych przypadkach, dotyczących osoby pełnoletniej, odrębną instytucją jest przymusowe leczenie córki, ale to inny tryb prawny niż sprawa o władzę rodzicielską nad małoletnim dzieckiem.

Jak przygotować wniosek do sądu?

We wniosku warto zawrzeć:

• dane rodziców i dziecka,
• dokładne żądania, np. ustalenie miejsca pobytu dziecka przy matce oraz zabezpieczenie tego miejsca na czas postępowania,
• wniosek o uregulowanie kontaktów albo ich zmianę,
• ewentualny wniosek o ograniczenie władzy rodzicielskiej ojca,
• uzasadnienie z opisem konkretnych zdarzeń w układzie chronologicznym,
• listę dowodów,
• wniosek o przesłuchanie stron, świadków, ewentualnie o opinię OZSS.

Jeżeli istnieje ryzyko, że ojciec nie odda dziecka albo będzie dalej pogłębiał zaniedbania, trzeba wyraźnie uzasadnić interes prawny w zabezpieczeniu, czego wymaga art. 730(1) § 1 i 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne sprawy są oceniane w praktyce. Każda sprawa zależy jednak od dowodów i konkretnego przebiegu opieki nad dzieckiem.

FAQ

Czy ojciec może po prostu zatrzymać dziecko u siebie?

Nie powinien robić tego samowolnie wbrew ustaleniom rodziców albo orzeczeniu sądu. Jeżeli tak się dzieje, warto pilnie wystąpić o zabezpieczenie miejsca pobytu dziecka na podstawie art. 730 § 1 i art. 755 § 1 K.p.c.

Czy 7-letnie dziecko samo wybiera, z kim chce mieszkać?

Nie. Sąd może wysłuchać dziecko, ale ostatecznie rozstrzyga według dobra dziecka, a nie tylko według jego deklaracji.

Czy absencja w szkole lub zerówce naprawdę ma znaczenie?

Tak. To jeden z najważniejszych obiektywnych dowodów pokazujących, czy rodzic zapewnia dziecku prawidłową opiekę i realizację obowiązków edukacyjnych.

Czy trzeba od razu wnosić o pozbawienie władzy rodzicielskiej?

Nie. W wielu sprawach wystarczające i bardziej realne jest ustalenie miejsca pobytu dziecka, zabezpieczenie, zmiana kontaktów albo ograniczenie władzy rodzicielskiej na podstawie art. 109 lub art. 107 K.r.o.

Czy sąd może ustanowić kuratora?

Tak. Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd może poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej nadzorowi kuratora na podstawie art. 109 § 2 pkt 3 K.r.o.

Źródła

• Ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 95 § 3, art. 97 § 2, art. 107, art. 109 § 1–2, art. 111 § 1, art. 113 § 1, art. 113(2), art. 113(3).
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 216(1) § 1, art. 576 § 2, art. 730 § 1, art. 730(1) § 1–2, art. 755 § 1.
• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 26 § 1–2.
• Ustawa z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, w zakresie obowiązku szkolnego i dokumentowania frekwencji.